Ճեմարանականի Օրատետրէս Փրցուած էջեր Մաս 2-րդ. Ժան Հալաճեան

Աշակերտներս, լուռ ու մունջ, կը խուսափէինք մեր նայուածքները ուղղակի յառելէ դէպի ամպիոն: Ոմանք, գետնէն բան մը որոնելու պատրուակով կամ կօշիկի մը կապը զօդելու դիտաւորութեամբ, ուրիշներ՝ գրասեղանին ճռնչող ոտքերը ամրացնելու դերասանական ճիգով մը, կը փորձէին ուղղակի հեռու մնալ պարոն Մկրտիչեանի շիլ, բայց սէգ արծիւի նման խուզարկու եւ խիստ նայուածքներուն տեսադաշտէն: Ոմանք ալ, յուշիկ, սուրբերու անուններ կ՛արտասանէին՝ զայն համարելով անախորժ կացութեան մը չմատնուելու միակ ապաւէնը:

35645559_10156829103344369_5453253936314056704_n

Դասապահի ընթացակարգը բացատրելով պարոնը հետեւեալը թելադրեց.

– Նայեցէ՛ք, սիրելինե՛ր, այսօրուան դասապահը ժամանակի սահմանափակումին պատճառով պիտի բաժնենք երկու մասի: Նախ պիտի շարունակենք Համաստեղի կեանքի եւ գրական  ստեղծագործութեան մասին մեր ներկայացումը, ետքը ձեզի պիտի վերապահեմ միայն մէ՛կ շարադրութիւն ընթերցելու առիթ:

Մեզի համար հանգստացնող յայտարարութիւն էր լսել դասապահի ընթացակարգին վերջին մասը: Ըստ երեւոյթին՝ պարանոցը մէկ հոգիի վզին պիտի կախուէր: Նայինք ո՞վ պիտի ըլլար այդ «բախտաւորը», որ աղաւնիի պէս պիտի թափահարէր,  երբ պիտի իյնար պարոնին մագիլներուն մէջ:

Պարոն Մկրտիչեան հանդարտ ու կշռութաւոր ձայնով սկսաւ մանրամասնել շաբաթ մը առաջ կիսատ թողած Համաստեղի գրական վաստակին ներկայացումը: Յանկարծ իր ձայնին շեշտադրումը փոխուեցաւ. երբ  «Սպիտակ Ձիաւոր»ը ներակայացնել սկսաւ, աւելի խիզախ եղանակով վերլուծումները շարունակեց: Պարոնը չէր կրնար թաքցնել դէմքին վրայ ուրուագծուած թախծոտ ներաշխարհին նշանները: Այդ վարկեաններուն, իր ծնողաց բնօրրանին՝ Սասուն աշխարհին կարօտախտէն տառապող ուսուցիչի մը հանգամանքով կը ներկայանար: Չէր կրնար չդրսեւորել իր հոգիին մէջ կոտտացող ցաւերը, երբ կը յիշատակէր կորուսեալ չքնաղ Տարօնն ու Մուշ աշխարհը: Իր հայեացքը յառած պարտէզի մայրիի խիտ տերեւներուն, անոնց  առանցքէն կը փորձէր զրուցել  վախճանեալ Զարեհ Վեհափառին համր կիսանդրիին հետ, այդ լռելեան հաղորդակցութեան ընդմէջէն կը փորձէր  հասկնալ, արդեօ՞ք Վեհափառն ա՛լ կը լսէր, Ճեմարանի պատերուն զարնուող Մարտիկի կանչին արձագանգը: Իսկ պարոնին դէմքին վրայ հանգչած մեծածաւալ ականջները՝ լարուած, կը տքնէին աւելի՛ յստակ լսելու պատմութեան խորերէն հասնող սպիտակ ձիուն սասանող դոփիւնը,  ու անոր կատաղի ահեղ վրնջոցը, որ զարհուրանքի կը մատնէր թուրք մոլեգնոտ ասկարներուն խուժանը:

Պարոնը երկա՛ր բացատրեց, թէ ինչո՞ւ «Սպիտակ Ձիաւոր»ը, լոկ հերոսապատումի մը խտացումը չէ, ոչ ալ արկածախնդրական պատմութիւն, այլ հայ ազգի անզուգական հոյլ մը նուիրեալներու պանծացման եւ անմահութեան երթն է: Զուգահեռներ գծելով բացատրեց, թէ ինչո՞ւ վէպի հերոսներուն ընդմէջէն կ՛անմահանան Սերոբ Աղբիւրը, Անդրանիկը, Մուրատը, Արաբօն: Թէ ինչո՞ւ անոնց վարքագիծը, ազատութեան եւ լինելիութեան հաշուոյն  մղուող ազգային ազատագրական պայքարի եւ մեր ազգի գոյատեւման ու յաւերժութեան թռիչքն է ու ստրկութենէ ազատելու տենչը: Պարոնը, իր լայն բացատրութիւններով կ՛աւանդէր, որ երկին ընդմէջէն պարզուած դրուագներու եւ հերոսներու ներկայացումը չունի ժամանակի սահմանափակում: Մարտիկը, բժիշկ Նայիրեանը, Վարդանը, Չէրչի Կիրոսը անձուրաց հայորդիներու կերպարներ են, որոնց օրինակը կը գտնենք  նաե՛ւ վաղ ժամանակներու մեր դիւցազնավէպերու հերոսներուն սխրագործութեան մէջ: Վէպի հերոսները կը հանդիսանան հարազատ շառաւիղները այդ դիւցազներուն: Աւելիով՝ մեր նորագոյն պատմութեան էջերն ալ նոյնանման անձնդիր հայորդիներու բազում օրինակներով լեցուն են: Անոնց տեսակը՝ հայու ըմբոստ ոգիին, խիզախութեան, ազատատենչութեան, արիութեան եւ վեհանձնութեան խորհրդանիշներն են:

Ախորժակով, շարունակեց Վարդաձորի նկարագրումը՝ ընդգծելով որ այդ հրաշագեղ հայրենի փոքր տարածքը լոկ սահմանափակ ածու մը չէ: Անոր պրիսմակէն պէտք է տեսնել ամբողջ պատմական Հայաստանը, որուն հողին կառչելու ու հայրենի տունին փարելու տենչաքին կը հանդիպինք իւրաքանչիւր հերոսի արտասանած խօսքին մէջ:

Սովորաբար պարոն Մկրտիչեան «զգոյշ, ինչու չէ՛» խուսափողական մօտեցում կը ցուցաբերէր, երբ հարցի  մը ներկայացումը կը պարփակէր կուսակցական երանգ: Ընդհանրապէս, շատ զուսպ էր դասաւանդման ընթացքին ուղղակի դեգերելու կամ կողմնորոշուելու հայ ազգային գաղափարական անդաստանի խնդիրներուն վրայ: Առաջին անգամն էր այդ օրինաչափութիւնը կը խախտէր ու այդ նրբութեան լարը բեկելով, իր հոգիին մէջ խանդաղատանքով փաթաթուած գաղափարական հայ մարդու շղարշը բանալով, ակներեւ համարձակութեամբ կը բացայայտէր իր մէջ խնամքով անթեղուած Դաշնակցական մարդու գաղափարապաշտ դիմագիծը: Այդ պահուն, իր արտայայտութիւններուն ընդմէջէն տարերային ձեւով կը ցայտէր «Սասնայ Ծռեր»ու խրոխտ, անզիջող, պինդ եւ պայքարունակ էութիւնը: Այդ պահուն, պարոն Մկրտիչեան թաքցնել չկարենալով գաղափարական դաւանումը՝ համարձակօրէն կը բացայայտէր իր դիմագիծին այն անտեսանելի բաժինը, որուն քօղարկուած մնալը, այնքա՜ն երկար ատեն, շատերուս համար հարցականներու դուռ կը բանար ու անտեղի անհանգստութիւն կ՛առթէր:

Պարոնը, ներկայացման աւարտով, ընդհուպ սառած հայեացքը կեդրոնացուց մեր վրայ:  Մարտիկին վեհ ճախրանքով լիցքաւորուած պատգամով մը ըսաւ.

-Հիմա տեսնենք դուք ի՞նչ անակնկալ ունիք ինծի: Մարտիկը եւ իր ընկերները ձգենք այդ լեռներուն վրայ, իրենց անաւարտ առաքելութիւնը թող շարունակեն, իսկ մենք ալ աւարտենք մեզի վիճակուած գործը: Հայտէ՛, տեսնենք ի՜նչ ախորժակաբեր թեմա մը պիտի հրամցնէք այս տարուան վերջին շարադրութիւններով:

Դասարանի աշակերտներու օրինակին հետեւելով, ես ալ խուսափողական նայուածքով կը փորձէի հեռու մնալ անոր ուշադրութենէն՝ փորձութեան  սարդոստայնին մէջ չիյնալու դիտաւորութեամբ: Յանկարծ պարոնը պայթեցուց «եզրափակիչ հրաւէրը».

-Այս «պատիւը» պիտի շնորհենք մեր սիրելի Ժանին, տեսնենք ինչպիսի՞ բան մը պիտի հրամցնէ մեզի:

Քողարկաներկումներս ի դերեւ ելան: Ինկած էի պարոն Մկրտիչեանի մագիլներուն մէջ: Շանթահարուած մարդու նման, ապշահար, դեռ ե՛ւս կը տատանէի, երբ կրկին լսեցի պարոնին զարթուցիչ ձայնը.

– Ժա՛ն, հրամէ՛ ամպիոն:

Իրաւացիօրէն կ՛ըսեն՝ ճակատագրէն կարելի չէ խոյս տալ: Այդ պահուն, դասարանին մատաղը դառնալը վիճակուած էր ինծի: Երերուն քայլերով, անձկութեամբ ուղղուեցայ ամպիոն՝ դառնալու զոհասեղանի բորբոքուն խարոյկին միակ լիցքը: Ծանօթ ըլլալով պարոնին դասաւանդման ոճին, կը սարսափէի անոր սուր ու անխնայ քննադատութենէն, շարադրութեան ընթերցումի ընթացքին ու անոր աւարտին իր արձանագրելիք եզրափակիչ գնահատականէն: Այդ խստաբարոյ երանգը ժառանգած էր Յակոբ Օշականէն՝ իր ուսուցիչէն: Բայց մտաբերեցի, որ այսուամենայնիւ իր կառուցողական ցուցմունքները, ուղղորդող եւ քաջալերական խօսքերը, որոնցմով ընդհանրապէս կը համեմէր քննադատական թելադրանքները, վերջին ապաւէնս պիտի ըլլային՝ թեթեւցնելու ստեղծուելիք անախորժ վիճակը: Համարձակութեանս թեւերուն թափ տուի: Դողդոջուն մատներս ուղղեցի սեղանին վրայ տեղադրուած տրցակին ու մէջէն քաշեցի տետրակս: Աչքերս հանդիպեցան Համբիկին «սիրտ պաղեցնող» նայուածքներուն ու հեգնական ժպիտին: Դողդոջուն շրթներուն շարժումներէն  կը կարդայի հետեւեալը՝ «ինկա՜ր Գամփռ, ինկա՜ր»: Որոշեցի չանսալ մտավախութիւններուս ուրուականին ու արհամարել Համբիկին խռովարար ազդերը: Սակայն ձայնիս թրթռուն ու խռպոտ ալիքաւորումը կը մատնէր հոգեկան տակնուվրայութիւնս, որ թանձր մառախուղի ծանրութեամբ կ՛արգելակէր խոյանքս: Հաւաքեցի հոս ու հոն տարտղնուած արիութեան բեկորներս ու խթանելով խամրացած քաջութիւնս՝ լորձունքս կուլ տուի, թրջելով ձայնային լարերս ու սկսայ ընթերցել.

35728729_10156829103279369_739043951859728384_n

«Վերջին Շարադրութիւնս1

Հրաժեշտի շարադրութիւնս՝ պէտք է ըլլայ դիպուկ թէ՛ իր թեմայով, թէ՛ իր խորքով: Դէպքե՜ր ու կերպարնե՜ր մտքիս մէջ կը տողանցեն, զիրար կը հրմշտկեն ու կը բախին մտածումներուս քարափին, բայց որեւէ մէկը, որպէս իւրայատուկ նիւթ, հաւանութեանս չէր արժանանար: Վերջին շարադրութիւնը, գուցէ իրողապէս պիտի ըլլար իմ գրելիքներուս վերջին արգասիքը: Մատիտս կը սահեցնեմ փորձելով յարմարեցնել խորագիր մը: Քանի մը փորձէ վերջ, մտքիս մէջ կը փայլատակի գաղափար մը, «Վերջին Շարադրութիւնս» դարձնել խորագիր: «Էվրէգա» կը բացագանչեմ սահեցնելով գրիչս ու թուղթին յանձնելով տարտամ մտածումներս:

1 – Արձանագրուած շարադրութեան այս տողերը, որոշ խմբագրական լրացումներով արտագրած եմ այդ տարուան շարադրութեան տետրակէս:

Մտքով կը սաւառնիմ հեռուն՝ մանկական աղոտ յիշատակարաններու շտեմարանս, ուր կը տեսնեմ օրիորդ մը, ձեռքէս բռնած, կ՛օգնէր որ գծագրեմ «ա» տառը: Ետեւ-ետեւի զուգահեռ գիծերու մէջ, կարելի համաչափութեամբ՝ կը փորձէի տեղադրել «ա»ն: Յաջորդաբար «բ»ը ու «գ»ը: Յաջորդող օրերուն այբենարանի բոլոր տառերուն հետ ընտելանալու նոյնանման ճիգ կը թափէի:

Մանկապարտէզի դպրոցական օրերէն հետաքրքրական դէպքեր ա՛լ ամրագրուած են յիշողութեանս մէջ: Այսպէս, ինչպէս կարգ մը երեխաներ, ես ալ գիշերները կ՛ընդդիմանայի կանուխ անկողին ուղղուելու գաղափարին: Հայրս երկա՜ր տքնանքէ ետք, գտած էր դիւթիչ բալասանը, աւելի ճիշդ՝  զիս քունի տանելու զգլխիչ թմրանիւթը: Մեղմ, հայրենասիրականյեղափոխական մեղեդիներու ծուէններով, հեշտագին՝ զիս կը յանձնէր քունի հաշիշով օծուն կոհակներուն: Հայրենասիրական երգերը կը դրոշմուէին մանկական գողտրիկ ներաշխարհիս մէջ: Անոնց արձագանգը չէր ուշանար եւ յաջորդող օրերուն կը լսուէր մանկապարտէզի դասընկերներուս մօտ, որոնք օրական՝ պիտի ճաշակէին այդ հանկերգը ու թութակի նման, իրենց կարգին, պիտի իւրացնէին զանոնք: Մինչեւ հոս, անբնական բան չկար: Արտասովոր ընթացքը յաջորդող փուլն էր, երբ օր մը նոյնինքն դասընկերներէս Արան, տան մէջ հպարտութեամբ պիտի մեներգէր այդ «երգերու ուսուցում»էն պատառիկներ, զարմանք պատճառելով ծնողաց: Այո՛ զարմանք, որովհետեւ ծնողքին համար ալ անակնկալ էր լսել երգեր, որոնք «Անառատ Յղութեան Քոյրերու» դաստիարակութեան եղանակին շատ ա՛լ հաշտ չէին սազեր: Առի հետաքրքրութիւն,  դիմելով վարժարանի Քոյրերուն, բացայայտուեցաւ, որ այդ դրածոյ «Ընկեր Փանջունի»ական հովերը, չարաճճի Ժանոյին՝ մանկունակ, անմեղ «ամբոխավարական կատարողութեան» արդիւնքն էին:

Մանկապարտէզի տարիներու աւարտով, կեանքի այլ դասաւորումով յաճախեցի ոչ հայկական վարժարան: Թէեւ տան մթնոլորտս իր շարունակականութիւնը պահեց, եւ հոն նորութիւն չկար, սակայն բոլորովին հակոտնեայ աշխարհի մը մէջ յայտնուեցայ: Բոլորովին օտար միջավայր, օտար կենցաղ, օտար լեզու եւ անհաղորդ, նոր ընկերներ: Կը նմանէի այն նորածինին, որ նոր կտրուած էր հարազատ մօր կաթով սնանելու պատեհութենէն ու ամէն վայրկեան մօր տաքուկ ստինքին փարելու տենչը կ՛ապրէր: Օրեր ետք պիտի յանձնուէի ժամանակի տարերքին ու յարմարէի նոր, պարտադրուած միջավայրին: Հարկադրաբար պիտի սնանէի ու յղփանայի օտարամուտ բարքերով: Ֆրանսերէնը, շատ արագ, դարձաւ մայրենիս ու հետզհետէ «այբը սանտր» տեսնելու վիճակին մատնուեցայ: Անցան երեք տարիներ, որոնք բաւարար էին մոռցնելու «ա»ն:

Երեք տարիներ օտար օրօրոցներու վրայ տարուբերեցայ, անհարազատ խաղավայրերու ցայտաղբիւրներու ջուրը ըմպեցի: Յանկարծ, իրերու մէկ անակնկալ դասաւորումով , երանելի օր մը, ետին ձգեցի Ֆրանսուան, Ֆատին, Աթա Ալլան, Ալֆօնսը, Ժիլպէրը, Մօրիսը  ու տարիներու տուայտանքէ ետք, վերադարձայ հայկական դպրոց, ուր կրկին պիտի  խաղայի՝ Գոգոյին, Պետիկին, Յարութին ու Համբիկին հետ: Հայկական դպրոց վերադարձս այդքա՜ն ալ հեշտ չեղաւ: Դպրոցի տնօրէնութիւնը, տեսնելով հայերէնի ոչ բաւարար մակարդակս, մտահոգ էր՝ թէ ինչպէ՞ս պիտի կարենայի քայլ պահել ու ընկալել դասարանի «առաջատար» հայերէնը: Հօրս երաշխաւորութիւնը պիտի բաւէր համոզելու պարոն Փիլիպոս Դերձակեանը, որ դպրոցական տարեմուտին, հայերէնը ընդունելի ու բաւարար մակարդակի աստիճանի տեսնէր մէջս, ու ես կազմ պատրաստ ըլլայի իւրացնելու վարժարանին մատուցած հայերէնը: Ամրան արձակուրդս անցուցի «Պետիկն ու Գայլը»ի, «Փոքրիկ Անին»ի, «Գիծ եւ Գիր»ի աշխարհին հետ վերածանօթացմամբ ու հօրս ճիգերով կրցայ մայրենիին հետ նախնական «ընտելացման» մթնոլորտին մէջ մտնել: Ամառնային «devoirs de vacances»ը  փոխարինուեցաւ «Շողական»ով: Վերջապէս, Երեք ամիսներու տքնաջան աշխատանքէ ետք, այլեւս «Ա»ն հարազատի հանգամանքով  կ՛ընկալէի:

Այս բոլոր ճիգերով մէկտեղ, դպրոցական առաջին եռամսեակի հայերէնի դասապահերը ինծի համար  գողգոթայ բարձրանալու չափ մղձաւանջ էին: Հայերէնի պահը երբ մօտենար, սարսուռ մը կը պատէր ողջ էութիւնս: Կը նախանձէի դասընկերներուս սահուն ընթերցանութեան համար: Ամօթխածութեամբ  կը փորձէի հետեւիլ ուսուցիչին: Իսկ ուղղագրութեան պահը հանելուկի պահ էր ինծի համար: Չէի ըմբռներ, թէ ինչո՞ւ Մաշտոց «ր» ու «ռ»ն հնարած էր, ինչո՞ւ համար «դ» եւ «թ» պէտք է ըլլան մայրենիին մէջ, երբ ֆրանսերէնը միայն ունէր «r» եւ «t»:

Օրերու թաւալումով այբբենարանի խորթացման պայմանգրութիւնս վերջ գտաւ: Այլեւս վանողական չէր իմ եւ այբբենարանի միջեւ յարաբերական կեանքը: Կամացկամաց կը փառատէր վերածանօթացման պրկուած մթնոլորտը ու կը վերադառնայի վաղեմի մեր տաքուկ սերտաճման օրերուն: Ա՛լ չէի նմաներ այն պանդուխտին, որ երկար տարիներու  բացակայութենէ ետք, երբ կը վերադառնար իր հարազատ օճախ, առաջին հանդիպումով՝ մօտ հարազատն անգամ կը վարանէր տաքուկ եղանակով իր հետ ողջագուրուելէ: Յամառ աշխատանքով կրցած էի փարատել ամօթխածութեան քօղը եւ վանել մէջէս վարանումի ուրուականները: Այլեւս «ջուրի կտոր» ընթերցանութեան ունակութիւն ձեռք ձգած էի: Ալ կը տարբերէի «ե»ը «է»էն:

Երբ հինգերորդ դասարան էի գրեցի առաջին շարադրութիւնս: Նիւթը չեմ յիշեր, բայց կը յիշեմ, որ դիմած էի հօրս օգնութեան: Այս պահուս կը գրեմ «Վերջին Շարադրութիւնս» առանց օգնութեան:

Մտաբերեցի Պարոն Մկրտիչեանի թելադրանքը, որ շարադրութիւնը երկարապատում ըլլալու չէ անպայման եւ ինք քանի մը տողերով ի՛սկ բաւարարուած պիտի ըլլար, եթէ տեսնէր այդ տողերուն մէջ աշակերտի մը ուրոյն արգասիքը: Արդէն էջերով սպիտակ թերթերը մռոտած էի ու այդ իմաստով կը բաւարարէի անոր բաղձանքը: Անսալով յորդորին   պիտի եզրափակեմ ըսելիքներս.

Սիրելի՛ պրն. Մկրտիչեան, պատշաճութեան սահնաններուն մէջ է թէ ոչ, չեմ գիտեր, սակայն անպայման պիտի արձանագրեմ իմ երախտագիտական զգացումը այս վերջին առիթը ներկայացնողին, մեզի գրական ճաշակ տուողին  ու ոսկեղինիկի ճանապարհը հարթողին՝ մեր աննման ու անբասիր ուսուցիչին: Ձտեսութիւն

Խորունկ շունչ մը քաշելով գլուխս տետրակէս վեր առի: Առաջին անգամ հայեացքս հանդիպեցաւ Համբիկի խրոխտագին աչքերուն, որոնց մէջ կը փայլատակէր երախտագիտութեան ցոլք մը, որ կ՛ըսէր.

– «Գամփռ», դիւրին պրծար ու բոլորիս հաշուոյն քրտինք թափեցիր: Պիտի չմոռնանք այս «սխրանքդ»:

 Շապիկիս թեւին ծայրամասով Ճակտէս ծորած պաղ քրտինքի կաթիլները արագ մը սրբելու փորձ ըրի: Մինչ այդ, նայուածքէս չէր վրիպեր պարոն

Մկրտիչեանի գոհունակ, բերկրանքով համակուած ժպիտը: Փաղաքշական շեշտադրումով մը ան խօսքը ուղղեց ինծի ու ըսաւ.

-Է՜հ Ժան, բաւական լաւ բաներ քեզմէ դուրս եկած են, բայց երանի վերջին բաժինի «կաշառքդ» խնայէիր: Այսքա՜ն զեղուն, ներբող խօսքեր պէտք չունէիր ըսելու: Քաջ գիտենք ձեր բոլորին մէջ խայտացող անկեղծ զգացումները: Ամէն պարագայի, իմ թելադրանքներս գրաւոր պիտի արձանագրեմ տետրակիդ մէջ ու շուտով գնահատականս պիտի տեսնես:

Վստահ էի, որ շաբաթ մը ետք հաճոյքով պիտի ընթերցէի կարմիր մատիտով արձանագրուած երկարապատում վերլուծումները ու կառուցողական խօսքերը: Չէի հաւատար, որ այսքա՜ն խնայուած վերջաբանով պիտի աւարտէր այս մղձաւանջը ու համեմատաբար շատ «կիրթ» վերաբերմունքով մը պիտի դուրս գայի այս անելէն:

Պարոն Մկրտիչեան աւարտական ժլատ խօսքը արտասանելով, գանձ մը գտնողի հեշտանքով համակուած, տետրակներու ծրարը ծոցին խանդաղատանքով փարած, արագ քայլերով ուղղուեցաւ ուսուցչարան:

Հայերէնի դասապահը աւարտած էր, սակայն ՔԵԱ Ճեմարանի հայակերտ գոյերթը պիտի շարունակուէր…:

35633999_10156829103239369_5066663646533255168_n

(Վերջ)

Ճեմարանականի Օրատետրէս Փրցուած էջեր. Մաս առաջին

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS