«Ցեղասպանութիւնը Վերապրածների Ծննդավայրերը Լիբանանի Տապանագրերում». Լոռի Թաշճեանի Հայոց Ցեղասպանութեան Մասին Պատրաստած Գիրքի Գրախօսական

IMG-20180522-WA0023

Ընկերային գիտութիւններու երիտասարդ մասնագէտ Լոռի Թաշճեանի կատարած ուսումնասիրութիւնը Հայոց Ցեղասպանութեան մասին՝ օգտագործելով գերեզմաններու տապանաքարերուն գրութիւնները՝ կը փաստէ, որ նոր սերունդը նոյնքան ընդգրկուած է իր ազգի պատմութեան բացայայտման եւ ներկայացման մէջ։ Գնահատելի է Լոռիի կատարած աշխատանքը եւ պէտք է օրինակ ծառայէ մեր նոր սերունդին, որ ամէն մարզի մէջ կարելի է կատարել գործ մը, որ օգտակար կը հանդիսանայ մեր ժողովուրդի ապրած ոդիսականը ներկայացնելու, նախ մեր ազգի զաւակներուն, ապա՝ օտարներուն։

Ցեղասպանութեան ամենամեծ փաստն է հազարաւոր հայկական գերեզմաններու տապանագրերու գոյութիւնը։ Ցեղասպանութիւնը ուրացող մարդոց հարց պէտք է տալ. «Ինչո՞ւ այս գերեզմանները կը կրեն մահացած հայերու աճիւններ, որոնք ծնած են ներկայի Թուրքիոյ տարածքին։ Այդ մարդիկ ի՞նչպէս յայտնուած են Լիբանանի մէջ։ Ի՞նչ է պատճառը»: Այս հարցումներուն պատասխանները արդէն ամենամեծ փաստն են, որ Ցեղասպանութիւնը հայը զրկած է իր հազարամեակներու ծննդավայրէն։ Հայը դարձուցած է թափառական օտարի հողին վրայ, որքան ալ հիւրընկալ ըլլայ այդ հողը։ Թուրքը որքան որ ուրանայ իր կատարած ոճիրը եւ ըսէ որ միայն սահմաններէն փոխադրած է հայերը, այդ գերեզմաններուն տապանագրերը ամենամեծ փաստն են, որ հայեր, որոնք ապրած են Փոքր Ասիոյ կեդրոնական շրջաններու մէջ՝ Խնուս, Խարբերդ, Մալաթիա, Չնքուշ, Բաբերդ, Երզնկա, Աքսարայ, Շապին-Գարահիսար, Եւդոկիա, Քութահիա, Էսկիշեհիր, Աքշեհիր, Սիվրիհիսար, Եոզղաթ, Ամասիա, Տիվրիկ, Ակն, Արաբկիր, Բալու, Թոմարզա, Ֆենեսէ-Էվերէկ, Զէյթուն, Կիւրին, Տարանտա… բռնի հեռացուած են իրենց ծննդավայրերէն։

Լոռի Թաշճեան բծախնդրօրէն պատրաստած է Լիբանանի մէջ գտնուող բոլոր հայկական գերեզմաններուն մէջ գտնուող ընտանեկան դամբարաններու ցանկը։ Ընդգրկուած են Այնճարի, Պուրճ Համուտի, Զահլէի, Ղազիրի, Ճիւնիի, Սայտայի, Թրիփոլիի եւ Ֆըրն Էլ Շըպպէքի գերեզմանատուները։

Նկատի առնենք նմոյշ մը Պուրճ Համուտի գերեզմանատան մէջ գտնուող Տիշչէքէնեան ընտանիքի դամբարանի տապանագրէն։ Տապանաքարի նկարին տակ կը կարդանք. «Դամբարան Տիշչէքէնեան ընտանիքի. Խաթուն Տիշչէքէնեան ծնեալ՝ Պեհեսնի 1875-1968« Հայրապետ Տիշչէքէնեան ծնեալ՝ Պեհեսնի 1907-1988»:

Այս ձեւով Լոռին փաստած է, որ Տիշչէքէնեան ընտանիքի մահացածներ չկան 19-րդ դարուն այս դամբարանին մէջ։ Ո՞ւր են անոնք։ Անոնք կը գտնուին իրենց ծննդավայրին՝ Պեհեսնիի մէջ։ Ինչո՞ւ Պեհեսնի ծնած հայը պիտի լքէր իր հողը եւ գաղթէր անծանօթ երկիր մը ու հոն մեռնէր։

lori

Իւրաքանչիւր գերեզմանատան լուսանկարին եւ անոր հաստատման տեղեկութեան կողքին կը գտնենք այբբենական կարգով ցանկը հոն տապանագիր ունեցող ընտանիքներու։

Հեղինակը գիրքը ձօնած է՝

«անոնց, որոնք բաց աչքով կապոյտին նայեցան,

անոնց, որոնք ափ մը հողի եւ աղօթքի մրմունջի մը կարօտ մնացին,

անոնց, որոնց ոսկորտիքը անապատի կիզիչ արեւին տակ փշրուեցան,

անոնց, որոնք հայրենի հողէն ու զուլալ ջուրէն ի սպառ զրկուեցան»։

Յառաջաբանին մէջ հեղինակը կը պատմէ, թէ ինչպէս ամէն բանէ զրկուած հայը, երբ Լիբանան կը հասնի, հոն կը հիմնէ եկեղեցիներ, վարժարաններ, կեդրոններ եւ գերեզմաններ, տապանագրերուն վրայ յաւերժացնելով մեռած հայորդիներու յիշատակը, յիշելով անոնց ծննդավայրերը։

Գիրքի պատրաստութեան համար աղբիւր ծառայած է Սիսակ Վարժապետեանի «Հայերը Լիբանանի մէջ՝ եռահատոր աշխատութիւնը։ Հեղինակը նաեւ շնորհակալութիւն կը յայտնէ հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի տնօրէն պարոն Սամուէլ Կարապետեանին՝ այս աշխատանքին մասնակցելու ստեղծած առիթին համար։ Նաեւ շնորհակալութիւն կը յայտնէ պարոն Ռաֆֆի Քորթոշեանին՝ հրատարակութեան օժանդակութեան համար։

Գիրքը հարուստ է քարտէսներով հայերու ծննդավայրերու մասին։ Քարտէսին վրայ իւրաքանչիւր ծննդավայրի հայկական եւ թրքական անունը կը տրուի եւ հոնկէ եկած ընտանիքներու թիւը կը յիշուի։ Այսպէս, օրինակ Պեհեսնիէն (թրքերէն՝ besni) եկած են վեց ընտանիքներ։ Պեհեսնին Ատիամանի բնակավայրերէն էր։ Օրինակ, Եդեսիայէն (urfa) եկած են 74 ընտանիքներ։ Գերեզմանի տապանագիրը մեր մշակոյթին մաս կը կազմէ։ Ան է որ ցոյց կու տայ, թէ հայրենիքէն ո՞վ կրցաւ ազատիլ թուրքի զուլումէն եւ ե՞րբ մահացաւ։ Ո՞ր ընտանիքին ծննդավայրը ո՞ր քաղաքը կամ գիւղն է։ Հայրենակցական միութիւններու կողքին, տապանագիրը կարեւոր միջոց մըն է մեր ժողովուրդի զաւակներուն ծննդավայրերը ճշդելու համար։

Լոռիին պատրաստած գիրքը կ՝ընդգրկէ նաեւ անուանացանկը բոլոր տապանագիր ունեցող ընտանիքներուն։ Կայ նաեւ տեղանուններու ցանկ։

Գիրքը հրատարակուած է Երեւանի մէջ «Բիւրակն» հրատարակչատան կողմէ, 2018 թուականին, «Հայկական Ճարտարապետութիւնն Ուսումնասիրող» Հիմնադրամի Գիտական Խորհուրդին կողմէ, եւ անոր տրուած է թիւ 18 համարը։

Շնորհակալ աշխատանք մը արդարեւ, որ պէտք է գնահատուի իւրաքանչիւր հայու կողմէ։

Վ. ԹՈՍՈՒՆԵԱՆ

«ԱՐԱՐԱՏ» օրաթերթ (Լիբանան)

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS