Հայոց Ցեղասպանութեան Ընթացքին Գերմանացի Եւ Այլ Օտար Կարգ Մը Զինուորականներու Դերակատարութիւնը – Ա.

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Վերջերս գրադարանէս Կոստանդնուպոլսոյ ամերիկեան միսիոնարական Ռոպերթ քոլեճի ճարտարագիտութեան բաժանմունքի հիմնադիր եւ կաճառի պետ, ամերիկացի Լին Ա. Սքիփիոյի (1876-1960?) «Իմ երեսուն տարիներս Թուրքիոյ մէջ (1912-1943)» (1) անգլերէն յուշագրութիւնը վերստին թղթատելու ընթացքին հանդիպեցայ գերմանացի զօրավար (Օթթօ) Լիման վոն Սանտըրզ (Օտտօ Լիման ֆոն Զանդերս) անունին, 7-րդ գլուխ` «Պատերազմի դժուարութիւնները եւ վտանգները», էջ 118: Այս անունին հանդիպած ենք նաեւ Սողոմոն Թեհլիրեանի դատավարութեան ընթացքին, որուն մասին` յաջորդիւ:

Հեղինակը միայն անցողակի կերպով կ՛անդրադառնայ այդ թուականներու հայութեան վիճակին: Սակայն ինք եւ 1903-1932 քոլեճին նախագահը` Քէյլըպ Ֆ. Կէյց, մնայուն մտերիմ կապի մէջ եղած են Թուրքիոյ մէջ Միացեալ Նահանգներու 1913-1916 դեսպան, հայութեան կոտորածներուն քաջածանօթ եւ գիրքի հեղինակ Հենրի Մորկընթաուի հետ, որ` «յաջողեցաւ դիւրութիւններ ձեռք բերել համալսարանին եւ ամերիկեան միսիոնարական դպրոցներուն համար, սակայն խեղճ հայերուն պարագային ձախողեցաւ», կ՛ըսէ Սքիփիօ:

Սքիփիօ կը գրէ. «Երկրին մէջ (Թուրքիա) մեծ փոփոխութիւններ պատահած էին (1915)  յունիսէն ի վեր, երբ Միացեալ Նահանգներ մեկնեցանք (արձակուրդի): Այդ ժամանակն էր, որ հայերուն տեղահանութիւնը սկսաւ, եւ վախի ու տխրութեան մթնոլորտ տարածուեցաւ շրջանին մէջ: Շատ մը հայ տղամարդիկ բանակ տարած էին` (տաժանակիր) ծանր աշխատանքներ կատարելու, եւ անոնց չէր արտօնուած զէնք կրել: Անոնք, որոնք դիմադրութիւն ցուցաբերեցին, իբրեւ թշնամի` սպաննուեցան եւ անոնց կալուածները գրաւուեցան: Սակայն կարգ մը արհեստաւորներ պահեցին շրջանին անհրաժեշտ աշխատանքները կատարելու համար: Մեր (հայ) պաշտօնէութեան մեծամասնութիւնը տարին, եւ զանոնք երբեք չտեսանք նորէն:

Բոլորին յայտնի փաստ էր, որ գերմանացիները կը կառավարէին թրքական բանակը, եւ անոնք կը վախնային, որ հայերը կրնան խոչընդոտ հանդիսանալ իրենց ծրագիրի յաջողութեան: (Գերման) Զօրավար Լիման վոն Սանտըրզն էր, որուն ցուցմունքով սկսաւ հայերուն տեղահանութիւնը երկաթուղիներու շրջակայքէն` կանխարգիլելու համար հաւանական խափանարարութիւններ:

(Մորկընթաու իր գիրքին մէջ կ՛ըսէ. «Գերմանիոյ (պատերազմին) գլխաւոր նպատակներէն էր Գերմանիոյ Համպուրկ քաղաքէն մինչեւ Պարսից ծոց երկաթուղի հաստատել» (2)) (ընդգծումները իմս, ՅՉ):

Այդ մարդոց մէջ էին ծերունիներ, կիներ եւ մանուկներ, որոնց տառապանքը մեծ էր, երբ անոնք հետիոտն քալեցին դժուարին, քարոտ ուղիներով, ժայռոտ բլուրներու վրայով դէպի կիզիչ անապատներ: Տարիներ ետք վերապրողները մեզի վկայեցին իրենց տառապանքներուն մասին, թէ` օրերով մնացած էին առանց ուտելիքի եւ ջուրի: Շատ մը հազարաւոր մարդիկ մահացան ուժասպառութենէ, հիւանդութենէ եւ անօթութենէ, որոնք մնացին ճամբաներու եզերքին` յօշոտուելու համար գազաններէ եւ գիշատիչ թռչուններէ: Այս ժողովուրդէն միայն փոքր տոկոս մը ողջ մնաց, վերապրեցաւ… (Թուրքիոյ մէջ) հացի սակաւութեան պատճառը հայերուն տեղահանութիւնն էր, քանի որ անոնք էին գլխաւոր հացահատիկ արտադրողները…»: Այսքան` Սքիփիոյի յուշերէն:

Ո՞վ էր զօրավար Լիմանը (1855-1929), որ փաշա տիտղոսը ստացած էր: «Ան Համաշխարհային Ա. պատերազմէն առաջ իսկ, դեկտեմբեր 1913-ին Օսմանեան կայսրութեան մէջ գերմանական ռազմական առաքելութեան ղեկավար եւ գերմանօ-օսմանեան բանակին հրամանատար նշանակուած էր: Անոր մեծ հայրը Լիփման մականունով քրիստոնեայ դարձած հրեայ եղած է»:

«Շուրջ ութսուն տարի է արդէն, որ Օսմանեան կայսրութիւնը կը փորձէր արդիականացնել իր բանակը եւրոպական օրինակով: Լիման վոն Սանտըրզը վերջին գերմանացին (առաջինը` զօրավար Քոլմար Ֆրայհըր վոն տեր Կոլցը, որուն պիտի անդրադառնանք, ՅՉ) պիտի ըլլար այս գործը իրականացնող: Ան էր 1915-ի Կալիփոլիի ճակատամարտին հրամանատարը, ուր ֆրանս-անգլիական կողմը պարտութիւն կրեց, սակայն, իր հրամանատարութեամբ, 1918-ի Սինայի եւ Պաղեստինի ճակատամարտերուն ան պարտուեցաւ եւ օսմանեան զօրքը ոչնչացուեցաւ: Պատերազմի աւարտէն ետք, փետրուար 1919-ին ձերբակալուեցաւ իբրեւ պատերազմի ոճրագործ եւ բանտարկուեցաւ Մալթայի մէջ` հայ եւ յոյն բնակչութեան դէմ պատերազմական յանցագործութիւններ կատարելու մեղադրանքով: Սակայն վեց ամիս ետք ազատ արձակուեցաւ «բաւարար ու յստակ փաստեր չգտնուելուն պատճառով» (ինչպէս օսմանեան բանակի այլ յանցագործներ` տարբեր ժամանակներու) ու երկիր վերադարձին հրաժարեցաւ գերման բանակէն» (3):

Օթթօ վոն Լիման Սանտըրզի մասին յաւելեալ տեղեկութիւններ պրպտելու ընթացքին կը հանդիպինք համացանցային էջերու եւ կ՛արժէ ոմանց բովանդակութեան անդրադառնալ:

Առաջինը «Յոյներու ցեղասպանութեան տեղեկատուական կեդրոն»-ին իր մասին էջն է, ուր կ՛ըսուի. «Օսմանեան իշխանութեան ղրկած իր հաղորդագրութիւններէն մէկուն մէջ վոն Սանտըրզ գրած է, որ Այվալիկի (Յունաստանի Լեզպոս կղզիին մօտակայ, Եգէական ծովեզերեայ շրջան, որուն մասին վերջին տարիներուն լսեցինք սուրիացի եւ այլ գաղթականներուն անկէ դէպի Եւրոպա` Յունաստան ապօրինի գաղթին առիթով) ամբողջ յոյն բնակչութիւնը անմիջապէս պէտք է տեղահանուի դէպի ներքին շրջաններ. «Թէ ոչ ինք չի կրնար բանակին ապահովութիւնը երաշխաւորել»: Ըստ տեղեկագիրի մը, ան ըսած է. «Անոնք (օսմանեան իշխանութիւնները) չե՞ն կրնար այս անհաւատները ծովը թափել»: Այվալիկէն յոյներուն տեղահանութիւնը կատարուեցաւ վոն Սանտըրզի ուղղակի հրամանով: Այվալիկի յոյներուն տեղահանութիւնը 350 քմ դէպի Ենիշեհիր եւ 400 քմ դէպի Պիլեճիք տեղի ունեցաւ 1917-ին, այս պատճառով շատեր մահացան:

«Տը Իվընինկ Ինտիփենտենթ»-ը 13 մարտ 1919-ին «Առաջին գերմանացին ձերբակալուած` վայրագութիւններու համար» խորագրով եւ նկարով յօդուածին մէջ կ՛ըսէ. «Սանտըրզը գերմանացի առաջին հրամանատարներէն է, որ նաեւ պիտի դատուի  Կոստանդնուպոլսոյ մէջ` պատերազմի կանոնները խախտելուն համար: Սանտըրզը Պերլինի ղեկավարութեամբ գործող թրքական ուժերուն հրամանատարն էր: Ան վաւերացուցած է թրքական ջարդերը յոյներուն եւ հայերուն դէմ» (4)(5):

Երկրորդը եւ երրորդը երկու տարօրինակ յօդուածներ են` հայազգի Միւրիըլ Միրաք Ուէյսպախի կողմէ գրուած, ամերիկահայ «Տը Արմինիըն Միրըր Սփեքթէյթըր» անգլերէն շաբաթաթերթին մէջ: 12 յունուար 2017 թուակիր` «Լիման վոն Սանտըրզ` պատուոյ խնդիր մը», շատ երկար յօդուած` 4100 բառ (6) եւ 16 նոյեմբեր 2017 թուակիր` «Լիման վոն Սանտըրզի արժանապատիւ հռչակին վերականգնումը» (7):

Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով 2015-ին Գերմանիոյ նախագահին ուղերձէն, ուր Ցեղասպանութիւնը, նաեւ` Գերմանիոյ պատասխանատուութիւնը ընդունելէն ու Գերմանիոյ խորհրդարանին 2 յունիս 2016-ին Ցեղասպանութիւնը ճանչնալէն եւ Ցեղասպանութեան պատասխանատուութեան Գերմանիոյ բաժինը ընդունելէն ետք`2017-ին գրուած են այս յօդուածները…

Հեղինակը 2016-ի աշնան ամուսնոյն հետ այցելած է Գերմանիոյ Տարմսթատ քաղաքին պատմական գերեզմանոցը, ուր թաղուած է Լիման վոն Սանտըրզը: Ըստ երեւոյթին, Տարմսթատի քաղաքապետութիւնը 22 յունիս 2015-ին վերանայելէ ետք Լիմանի եւ վեց այլ զինուորականներու արժանիքները, մասնագէտներու կողմէ երեք տարուան ուսումնասիրութիւններէն ետք, որոշած են շնորհազրկել զանոնք «Պատուոյ գերեզման»-ի կարգավիճակէն: Պատճառը` «Անոնց վիճակը հիմնաւորուած էր միայն ռազմական յաջողութիւններու վրայ»: Իսկ Լիմանի պարագային կ՛աւելցնեն, որ` «Առ նուազն ան անուղղակիօրէն մասնակից էր հայերու տեղահանութեան եւ բնաջնջումին»: Այս հաստատման համար  փաստաթուղթ-ապացոյցի փոխարէն` հեղինակները կը նշեն «Բարձր պատասխանատուութեան դիրքի իր պաշտօնը` արեւելեան Թուրքիոյ մէջ»:

Սակայն, կ՛ըսէ հեղինակը, հայերը գիտեն, կամ պէտք է գիտնան, որ ան Զմիւռնիոյ (այժմ Իզմիր) շուրջ 6-7 հազար հայերու կեանքը փրկած է իր միջամտութեան շնորհիւ (անոնց տեղահանութիւնը սկսելէն ետք եւ ապահովական նկատառումներով եւ ոչ թէ` մարդասիրական, ՅՉ) հարց տալով, որ պէտք չէ՞ գոնէ այս պատճառով վերստին պատուի արժանանայ…

Իրականութեան մէջ այս յօդուածը եւ անոր ենթահող տրամաբանութիւնը յստակօրէն կը փաստեն Օթթօ վան Լիման Սանտըրզին պատասխանատուութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան գործադրութեան մէջ: Եթէ ան կրցաւ փրկել Զմիւռնիոյ հայերէն մաս մը` իբրեւ Թուրքիոյ մէջ գերման գերագոյն հրամանատարը, 1913-1919, ինչո՞ւ ան չփրկեց Թուրքիոյ ամբողջ հայ բնակչութիւնը` մէկուկէս միլիոն նահատակ հայերը…

Երկրորդ  յօդուածը կը վերաբերի 4 նոյեմբեր 2017-ին Պերլինի մէջ տեղի ունեցած, հանգստեան կոչուած գերման զօրավար Էքհարտ Լիսեքի «Մարաջախտ Լիման վոն Սանտըրզ` պատուաւո՞ր զինուոր» խորագրով դասախօսութեան` իբրեւ քննարկում վերը նշուած «Պատուոյ գերեզման»-էն շնորհազրկուելու հարցին:

«Լիսեք այս հարցը քննարկող ճիշդ անձն էր», կ՛ըսէ Միրաք քանի որ ան նաեւ 2002-2005 Պոլսոյ մէջ ղեկավարած է ՕԹԱՆ-ի «Արագ միջամտութեան մարմինին», որուն ընթացքին Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան հազարէ աւելի նիւթեր ուսումնասիրած է եւ` թրքերէն ու այլ լեզուներ սորված: Ան չորս գիրքերու հեղինակ է, որոնցմէ` 2017-ին լոյս տեսած «Հայոց ցեղասպանութիւնը Ա. Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին. գերմանացի սպաները դերակատա՞ր էին»:

«Գերմանացիներուն երկընտրանքը» ենթաբաժինին մէջ Լիսեք կ՛ըսէ, որ գերմանացի սպաները, որոնք ստանձնած էին օսմանեան բանակը մարզելու գործը, պատուիրուած էին Վիլհելմ Բ. կայսրին կողմէ` «միջամուխ չըլլալ Թուրքիոյ ներքին քաղաքականութեան»:

Այս մէկը երկընտրանքի մղեց սպաները` կուրօրէն հնազանդի՞լ կայսրին, թէ՞ իրենց խղճին, երբ հակահայ ջարդերը սկսան: Եւ կը նշէ, օրինակ, զօրավար Ֆրետերիք Պրոնսարթ վոն Շելենտորֆը (օսմանեան բանակի սպայակոյտի պետը, որ փոխարինեց Լիմանը, որ հարցեր կ՛ունենար պատերազմի նախարար Էնվեր փաշային հետ), որ միջամուխ եղաւ` ուղղակի զօրավիգ կանգնելով տեղահանութեան: Ապա կը նշէ Լիմանին միջամտութիւնը Զմիւռնիոյ 7-8 հազար (6-7 հազա՞ր) հայերու եւ այլ վայրերու մէջ` նաեւ յոյներու փրկութեան, եւ թէ` ան մերժած է իր հայ եւ հրեայ թարգմանները գործէ արձակել: Վկայակոչելով Քրիսթոֆ Տինքըլի ուսումնասիրութիւնը` կ՛ըսէ, որ Լիմանը միակ սպան էր, որ փրկեց հայեր եւ յոյներ:

Արդեօ՞ք բոլոր հայերուն տեղահանութիւնը իրենց  երկրէն «ներքին քաղաքական հարց» էր…

Պատերազմի ոճիրները բնա՛ւ կարելի չէ արդարացնել, նոյնպէս` բոլո՛ր «Պիղատոսները», որոնք կարողութիւնը ունէին կասեցնել մարդկութեան դէմ այս ահաւոր ոճիրը, սակայն ոչինչ ըրին:

19 ապրիլ 2018
(Շար. 1)

———————

(1) «My Thirty Years In Turkey», Lynn A. Scipio, Richard R. Smith Publisher, Inc, Ringe, New Hampshire 1955, Library of Congress Catalog Card Number: 55-9048
(2)  ( https://archive.org/stream/ambassadormorge00morggoog#page/n436/mode/2up)
(3)  ( https://en.wikipedia.org/wiki/Otto_Liman_von_Sanders ) https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/liman_von_sanders_otto_viktor_karl
(4)  ( http://www.greek-genocide.net/index.php/overview/perpetrators/124-otto-liman-von-sanders-1855-1929)
(5)  ( http://www.greek-genocide.net/index.php/bibliography/newspapers/178-15-mar-1919-first-hun-held-for-atrocities-the-evening-independent )
(6)  (https://mirrorspectator.com/2017/01/12/liman-von-sanders-a-matter-of-honor/)
(7)  ( https://mirrorspectator.com/2017/11/16/reclaiming-good-name-liman-von-sanders/

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS