Հարիւր Պատմական Դէպք` Հայաստանի Հանրապետութեան Հիմնադրութեան Հարիւրամեակին

sartarabad

Աւօ Գաթրճեան

41.- 21 հոկտեմբեր 1918: Լոռի-Բամպակի շրջանը կ՛անցնի հայերուն ձեռքը:

42.- 24 հոկտեմբեր 1918: Թուրքերը կը սկսին հեռանալ Անդրկովկասէն:

43.- 4 նոյեմբեր 1918: Խառն հիմունքով կը վերակազմուի Քաջազնունիի կառավարութիւնը, որուն կը մասնակցին Հայ ժողովրդական կուսակցութենէն ներկայացուցիչներ եւ ոչկուսակցական անհատներ:

44.- 11-18 նոյեմբեր 1918: Կը հռչակուի ընդհանուր զինադադար: Հայկական զօրամասերը Ղարաքիլիսէ մուտք կը գործեն:

45.- 30 նոյեմբեր 1918: Փարիզի մէջ Պօղոս Նուպար փաշա կը յայտարարէ` «Ամբողջական Հայաստանի անկախութիւնը, Կիլիկիայով միասին»:

46.- 2 դեկտեմբեր 1918: Հայ բանակը կ՛ազատագրէ Ալեքսանդրապոլը եւ զայն կը կցէ Հայաստանի Հանրապետութեան:

47.- 5 դեկտեմբեր 1918: Վրացական զօրքերը կը գրաւեն Ախալքալաքը եւ հակառակ Հայաստանի կառավարութեան բողոքին` կը փորձեն գրաւել հայկական Լոռին: Հայկական բանակը, Դրոյի գլխաւորութեամբ, կարճ ժամանակի մէջ Վրաստանին հասցուց ծանր հարուած:

48.- 6 դեկտեմբեր 1918: Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանը օրէնք կ՛ընդունի երդուեալ ատենակալներու դատարան հիմնելու վերաբերեալ: Բարձրագոյն դատական մարմիններն էին դատաստանական ատեանը` քաղաքացիական ու քրէական պետական կառավարչական հիմնարկներով, եւ Սենատը, որ բաղկացած էր 2 վճռաբեկ պետական կառավարչական հիմնարկներէ` քաղաքացիական ու քրէական գործերը վերաքննելու համար:

49.- 13 դեկտեմբեր 1918: Կը սկսի հայ-վրացական պատերազմը: Հայերը կը յաղթեն բոլոր ճակատներուն վրայ եւ կը հասնին վրաց սահմանները:

50.- 23 դեկտեմբեր 1918: Հայկական զօրքերը ամրացան Սադախլոյի շրջանը:

51.- 31 դեկտեմբեր 1918: Անգլիացիներու միջամտութեամբ` վերջ կը գտնէ հայ-վրացական պատերազմը: Երկու երկիրներուն միջեւ կը կնքուի համաձայնագիր զինադադարի մասին եւ կը հաստատուի դիւանագիտական կանոնաւոր յարաբերութիւն:

52.- 17 յունուար 1919: Կ՛ընդունուի օրէնք` Հայաստանի Հանրապետութեան պետական տօներու մասին: Սահմանուած են հետեւեալ ազգային եւ պետական տօները` Նոր տարի, Սուրբ Ծնունդ եւ Մկրտութիւն, Մեռելոց, Տեառնընդառաջ, Վարդանանց ու Բարեկենդանի շաբաթ, Լուսաւորչի մուտն ի Վիրապ, Զատկի երկուշաբթի եւ երեքշաբթի, Համբարձում ու Թարգմանչաց:

53.- 30 յունուար 1919: Շուշիի մէջ լոյս կը տեսնէ տեղւոյն սոցիալ-դեմոկրատ մենշեւիկեան կազմակերպութեան օրկան «Նոր կեանք» շաբաթաթերթը, որ կրցաւ լոյս ընծայել միայն հինգ թիւ:

54.- 12 փետրուար 1919: Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ազգային պատուիրակութիւնները միացեալ յուշագիր մը կը ներկայացնեն Խաղաղութեան վեհաժողովին` ծովէ ծով Հայաստան մը պահանջելով:

55.- 31 մարտ 1919: Հայաստանի խորհրդարանը ընդունած է ընտրութիւններու մասին օրէնք: Ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք ստացած են 20 տարին լրացուցած Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիները, անոնց շարքին` արեւմտահայ գաղթականութիւնը:

56.- 24-28 ապրիլ 1919: Կարսը իր շրջանով կ՛անցնի հայերուն ձեռքը: Այսպիսով, կը վերականգնի 1914 թուականի (նախապատերազմեան) սահմանագիծը:

57.- 25 ապրիլ 1919: Կը ստեղծուի զինուորական խորհուրդ` սպարապետ Թովմաս Նազարբեկեանի գլխաւորութեամբ, որ ստանձնած է նաեւ բանակի սպարապետութիւնը:

58.- 1 մայիս 1919: Լոյս տեսած է համայնավար պարբերականներէն ամենամեծ աղմուկ հանած թերթը. ատիկա «Սպարտակ» միութեան օրկան համանուն «Սպարտակ» թերթն էր: Լոյս տեսած է «Սպարտակի» ընդամէնը մէկ թիւ:

59.- 2 մայիս 1919: Հայկական բանակը կը շարունակէ իր յառաջախաղացքը եւ 2 մայիսին կը գրաւէ Արփաչայ-Սարըղամիշ երկաթուղագիծը:

60.- 13 մայիս 1919: Հայկական բանակը առանց կռիւի կը մտնէ Օլթի եւ Կաղզուան:

61.- 16 մայիս 1919: Հայաստանի Հանրապետութեան նախարարներու խորհուրդը Երեւանի մէջ համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում ընդունեց:

62.- 20 մայիս 1919: Շարունակելով իր յառաջխաղացքը` հայկական բանակը կը մտնէ Նախիջեւան:

63.- 21 մայիս 1919: Հանրային կրթութեան նախարար Մելիք Գարակէօզեան կը դիմէ նախարարական խորհուրդին` առաջարկելով այսուհետեւ հանրային կրթութեան նախարարութիւնը անուանել կրթութեան եւ գեղարուեստի նախարարութիւն (այժմ` Հայաստանի մշակոյթի նախարարութիւն):

64.- 25 մայիս 1919: Երեւանի մէջ կը բացուի Հայ արուեստագէտներու միութեան անդրանիկ ցուցահանդէսը:

65.- 26 մայիս 1919: Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան որոշումով զինուած ուժերու մասին հաստատուած է «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւնների համար» շքանշանը:

66.- 28 մայիս 1919: Հայաստանի կառավարութիւնը կը յայտարարէ անկախ, միացեալ եւ ժողովրդավար Հայաստանի Հանրապետութիւն: Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի ընդունած կարեւոր իրադարձութիւններէն էր անկախութեան տարեդարձի օրը` մայիս 28-ին, «Միացեալ եւ անկախ Հայաստանի» մասին յայտարարութիւնը, որով կառավարութիւնը իրեն կը համարէր նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի տէրը, եւ Հայաստանը կը հռչակուէր միասնական պետութիւն: Այս որոշումը վտանգաւոր համարելով` Հայ ժողովրդական կուսակցութեան 4 նախարար դուրս եկած է կառավարութեան կազմէն:

67.- 21-23 յունիս 1919: Տեղի կ՛ունենան Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի առաջին եւ միակ խորհրդարանական ընտրութիւնները: Նախապէս ցուցակագրուած 366 հազար ընտրողներէն մասնակցած են 260 հազարը (շուրջ 70 %): Ընտրուեցան խորհրդարանի 80 անդամներ (այդ թիւին մէջ` 3 կին), որոնցմէ 72-ը ՀՅԴ-ի անդամներ էին, 4-ը` էսէռներ, 1-ը` անկուսակցական, 2-ը` թուրք-թաթարներ եւ 1-ը` եզիտի:

68.- 1 յուլիս 1919: Կը կազմաւորուի Հանրային կրթութեան եւ արուեստի նախարարութիւնը` միջնակարգ դպրոցներու, տարրական դպրոցներու, արուեստի եւ հնութիւններու, բժշկական-առողջապահական բաժիններով:

69.- 17 յուլիս 1919: Նիստին Հայաստանի Հանրապետութեան նախարարներու խորհուրդը կը հաստատէ օրէնք` հնութեան յուշարձաններու եւ արուեստի բաժինը վերակազմակերպելու մասին.

ա) Հնութեան յուշարձաններու եւ արուեստի բաժինը վերակազմակերպել երկու բաժիններով` ա. հնութեան յուշարձաններու պահպանման, բ. արուեստի հովանաւորութեան:

բ) Բանալ հանրային կրթութեան եւ արուեստի նախարարութեան 1919 թուական յուլիս-դեկտեմբեր ամիսներու համար քսաներկու հազար երկու հարիւր ռուբլիի լրացուցիչ վարկ:

70.- 1 օգոստոս 1919: Աւետիս Ահարոնեան Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի նախագահի պաշտօնը կը ստանձնէ, այդ պաշտօնը կը վարէ մինչեւ 4 նոյեմբեր 1920 թուական:

71.- 7 օգոստոս 1919: Ալեքսանդր Խատիսեան Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետի պաշտօնը կը ստանձնէ եւ այդ պաշտօնը կը վարէ մինչեւ 5 մայիս 1920 թուական:

72.- 10 սեպտեմբեր 1919: Խորհրդարանը կ՛որոշէ հիմնել ազգագրական-մարդաբանական թանգարան:

73.- 27 սեպտեմբեր 1919: Նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքին մէջ հանդիսաւորապէս բացումը կատարուեցաւ Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան 9-րդ Ընդհանուր ժողովին, որ կոչուած էր դառնալու պատմական ժողով մը:

Դաշնակցութիւնը բախտը ունեցաւ անկախ Հայաստանի ազգային պետականութեան հովանիին տակ գումարելու իր Ընդհանուր ժողովը:

ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովը պատմական եղաւ նաեւ իր գումարման պահուն քաղաքական ու ռազմավարական եզակի նշանակութեամբ` միջազգային թէ ազգային ճակատներու վրայ:

1919 թուականի սեպտեմբերը յոյսերու եւ լաւատեսութեան  պահ էր հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի նորագոյն պատմութեան մէջ: Ա.  Աշխարհամարտը ի վերջոյ աւարտած էր եւ ամբողջ Եւրոպայի հետ յատկապէս Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքական նոր քարտէսը ձեւաւորման իր փուլին մէջ կը գտնուէր:

Դաշնակցութեան 9-րդ Ընդհանուր ժողովը պատմական նշանակութիւն ունեցաւ, նոյնպէս, ոչ միայն հայ ազգային-ազատագրական շարժման աւելի քան երեսնամեայ պայքարին յաղթանակով պսակումը ամրագրելու իմաստով, այլեւ` հայ քաղաքական մտքի ակամայ, այլ բռնի երկփեղկումին վերջ տալու առումով: Ընդհանուր ժողովը Դաշնակցութեան ծրագիրէն ջնջեց Արեւմտահայաստանի եւ Արեւելահայաստանի համար 1907-ի 4-րդ Ընդհանուր ժողովին առաջադրած լայն ինքնավարութեան քաղաքական առաջադրանքները եւ, փոխարէնը, որոշեց ծրագրային նպատակ ունենալ «Միացեալ, անկախ եւ ազատ Հայաստան»-ի իրագործումը:

ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովը պատմական եղաւ վերջապէս ու մանաւանդ թրքական պետութեան գործադրած հայասպանութեան պատասխանատուները պատժելու իր որոշումով, որ ամրագրուեցաւ «Նեմեսիս» գործողութեան առջեւ ծրագրումի եւ կազմակերպումի կանաչ լոյս բանալով:

74.- 12 հոկտեմբեր 1919: Կ՛աւարտի Երեւան ուժեղ ռատիոկայանի կառուցումը:

75.- 14 հոկտեմբեր 1919: Հանրային կրթութեան եւ արուեստի նախարար Նիկոլ Աղբալեան N 3298 գրութեամբ կը դիմէ Հայաստանի Հանրապետութեան ներքին գործոց նախարարութեան, «Որպէսզի հնարաւոր լինի այսուհետ գոնէ խուսափենք այնպիսի ցաւալի դէպքի կրկնութիւնից, ինչպիսին է Անիի հնադարանի եւ շինութիւնների կործանումը` նախքան յատուկ օրէնք հրատարակելը հնութիւնների մասին, գլխաւորապէս վերաբերուող նրանց պահպանութեանը, սրանով խնդրում եմ ձեզ չմերժել հրահանգել ձեզ ենթակայ բոլոր վարչական մարմիններին եւ պաշտօնական անձանց, որ արթուն հսկողութիւն ունենան հնութեան յուշարձանների (աւերակ, կիսաւեր եւ կանգուն հին շինութիւնների, արձանի, եւ այլն) պահպանութեան վերաբերեալ, նախազգուշացնեն տեղական ազգաբնակչութեանը չքանդել հնութիւններն`     իբրեւ նիւթ ծառայեցնելով նոր շինութիւնների համար. մի հանգամանք, որ ներկայ վերաշինութեան պահին կարող է սովորական երեւոյթ դառնալ եւ իւրաքանչիւր տեղի ունեցած դէպքի մասին անյապաղ տեղեկացնել հանրային կրթութեան եւ արուեստի նախարարութեան»:

76.- 26 դեկտեմբեր 1919: Խորհրդարանը կ՛ընդունի պետական լեզուի մասին օրէնքը: Հայերէնը կը ճանչցուի որպէս պետական լեզու:

77.- 1 յունուար 1920: Նշեալ թուականէն մինչեւ 1 յունիս կրթութեան եւ արուեստի նախարարութեան յատուկ յանձնարարութիւններու կոմիսարի պաշտօնը կը վարէ Եղիշէ Սողոմոնեանը (Չարենց):

78.- 19 յունուար 1920: Դաշնակիցներու գերագոյն խորհուրդը իրողականօրէն (տէ ֆաքթօ) կը ճանչնայ Հայաստանի անկախութիւնը:

79.- 31 յունուար 1920: Ալեքսանդրապոլի (այժմ` Գիւմրի) առեւտրային դպրոցի մէջ մեծ հանդիսութեամբ ու շուքով կը կատարուի բացումը Հայաստանի անդրանիկ համալսարանին, որ յաջորդ տարին կը փոխադրուի Երեւան:

80.- 18 փետրուար 1920: Կը հիմնուի Հայաստանի պետական Կարմիր խաչը:

(Շար. 5)

 

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS