Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան (1935-2002). ­Հա­յոց Հո­ղին եւ Հայ Մար­դուն Բա­րու­թեան ու Հպար­տու­թեան Խո­հուն Եր­գի­չը

hrant_matevosyan

Նազարէթ Պէրպէրեան

«…Ես ա­սում եմ. մարդ չպի­տի էն­քան քաղցր լի­նի` որ կուլ տան, չպի­տի էն­քան դա­ռը լի­նի` որ թքեն։ ­Քեզ կուլ են տո­ւել, ու գո­վում են, զա­ւակս, քեզ կուլ են տա­լիս: Ա­սում ես խիղճ, բայց խիղ­ճը գի­տե՞ս երբ է գե­ղե­ցիկ — երբ գա­զա­նի մէջ է: ­Քո­նը խիղճ չի, խեղ­ճու­թիւն է:
«…­Դուք ձեր սէ­րը թաշ­կի­նակ էք ա­նում կա­պում աչ­քե­րիդ, ո­րով­հե­տեւ վա­խե­նում էք բաց աչ­քե­րով նա­յել ու ա­տել — յան­կարծ կը տես­նեն, որ ա­տում էք ու կը տան կը սպան­նեն: ­Մի՛ վա­խե­ցէք. մեռ­նե­լը դժո­ւար է, ու­զե­նաք էլ` չէք մեռ­նի. մի ան­գամ ձեր գլխի հետ թող ի­րենց բռունցքն էլ ցա­ւի — տես­նեմ միւս ան­գամ կը խփե՞ն. տղա­մար­դու պէս մի ան­գամ կանգ­նէք` թող ձեզ զո­ռով ծալ­լեն, դուք մի կոտ­րո­ւէք` ձեզ թող զո­ռով կոտ­րեն — միւս ան­գամ տես­նեմ կը կոտ­րե՞ն, կը ծալ­լե՞ն, կը մօ­տե­նա՞ն»:
Ա­հա այս­պի­սի՛ պոռթ­կում­նե­րով յա­գե­ցած գրա­կա­նու­թիւն մը ստեղ­ծեց հայ ժո­ղո­վուր­դի ան­մահ­նե­րէն Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան, ո­րուն ծննդեան տա­րե­դար­ձը կը նշենք ­Փետ­րո­ւար 12ի օ­րը։
Ար­դէն 16 տա­րի է, որ մեր կեան­քէն բա­ցա­կայ է հա­յոց հո­ղին եւ հայ մար­դուն բա­րու­թիւ­նը պաշ­տա­մուն­քի աղ­բիւր դար­ձու­ցած եւ հա­յու պոռթ­կու­մը, ա­մե­նայն խո­հա­կա­նու­թեամբ եւ հնչե­ղու­թեամբ, աշ­խար­հին լսե­լի դար­ձու­ցած մե­ծա­տա­ղանդ վար­պե­տը։
Աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րուն՝ Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նի գրա­կա­նու­թեան երկր­պա­գու­նե­րը, այ­սօր, յա­տուկ հա­ղոր­դակ­ցու­թեան մէջ կը մտնեն տօ­նա­կան այս ա­ռի­թի մեծ բա­ցա­կա­յին հետ՝ ա­նոր շնոր­հա­կա­լու­թիւն յայտ­նե­լու եւ ե­րախ­տա­գի­տա­կան խօս­քեր նո­ւի­րե­լու հա­մար, ո­րով­հե­տեւ Հ­րան­տի գրա­կա­նու­թեամբ մենք ու­նե­ցանք հա­յոց երկ­րին եւ հա­յու հո­գիին ան­զու­գա­կան մէկ հա­մա­նո­ւա­գը։
Բա­ռին գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ո­րա­կի ա­ռու­մով ԵՐԵՒՈՅԹ էր Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան գրո­ղը։ Իր ա­ռա­ջին հրա­պա­րա­կու­մով իսկ՝ 1961ին լոյս տե­սած «Ահ­նի­ձոր»ակ­նար­կով, ան գրա­ւեց ու­շադ­րու­թիւ­նը բո­լո­րին՝ թէ՛ նոր ու թարմ շուն­չի սպա­սող գրա­կան քննա­դատ­նե­րուն, թէ՛ ստա­լի­նեան ար­հա­ւիր­քէն վա­րա­նոտ քայ­լե­րով դուրս ե­կող եւ եր­կա­թէ վա­րա­գոյ­րէն ան­դին սե­ւե­ռող ըն­թե­րող­նե­րուն եւ թէ, մա­նա­ւա՛նդ, խորհր­դա­յին ձիւն­հա­լը դեռ չմար­սած ու սահ­մա­նա­խախտ­նե­րը կար­գի հրա­ւի­րե­լու սո­վո­րա­մո­լու­թեան կառ­չած իշ­խա­նա­ւոր­նե­րուն։
Գուր­գէն ­Մա­հա­րի ե­ղաւ ա­ռա­ջին­նե­րէն, ո­րոնք ան­մի­ջա­պէս խո­րու­թեամբ ըն­կա­լե­ցին եւ բա­րի եր­թի կա­նաչ լոյս բա­ցին նո­րա­յայտ ար­ձա­կա­գի­րին՝ վկա­յե­լով, որ «Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նի ա­ռա­ջին իսկ տո­ղե­րից զգաց­ւում է բնաշ­խար­հը ճա­նա­չող, բնաշ­խար­հին կա­պո­ւած եւ նրա հիւ­թե­րով հա­րուստ գրո­ղի ներ­կա­յու­թիւ­նը։ ­Փող­կա­պա­ւոր գյու­ղեր­գակ չէ ­Մա­թե­ւո­սեա­նը, Ալ­խոն եւ գիւղն իր բնան­կար­նե­րով նրա մէջ են, ինքն էլ իր հո­գե­բա­նու­թեամբ եւ աշ­խար­հա­տե­սու­թեամբ մի գիւղ է ու բնան­կար, մի… Ալ­խօ։ ­Մա­թե­ւո­սեանն իր հե­րոս­նե­րի աչ­քե­րով է դի­տում ե­րե­ւոյթ­նե­րը եւ «ար­ձա­նագ­րում»:
Գիւ­ղա­գիր չէր Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան, թէեւ ո­րո­շա­պէս իր ծննդա­վայր Ահ­նի­ձորն ու հայ­րե­նի հո­ղին հետ նոյ­նա­ցած հայ գեղ­ջու­կը միշտ ներ­կայ ե­ղան իր գրա­կա­նու­թեան կի­զա­կէ­տին։
Ք­սա­նե­րորդ դա­րու հա­մա­մարդ­կա­յին եւ հա­յոց ազ­գա­յին մեծ խնդիր­նե­րուն բա­ցո­ւած ար­դիա­կան գրողն է ­Մա­թե­ւո­սեան, որ իր վկա­յու­թեան ի­րա­ւու­թիւնն ու վա­ւե­րա­կա­նու­թիւ­նը խարս­խեց իր ծննդա­վայր գիւ­ղին եւ ա­նոր ան­հու­նօ­րէն բա­րի մար­դոց կեն­սա­փոր­ձին ու յու­զաշ­խար­հին վրայ։
Իբ­րեւ այդ­պի­սին՝ դժո­ւար կար­դա­ցո­ւող հե­ղի­նակ­նե­րէն է ­Մա­թե­ւո­սեան։ ­Թէեւ «­Մենք եւ մեր սա­րե­րը», «­Բեռ­նա­ձիեր»ը, «­Խում­հար»ը, «Օ­գոս­տոս»ը, «Աշ­նան ա­րեւ»ը, «­Գո­մէշ»ը, «­Մես­րոպ»ը, «Ալ­խօ»ն, «­Ծա­ռե­րը», «­Մեր վազ­քը» եւ նոյ­նան­ման պարզ ու բնա­կան ե­րե­ւոյթ­ներ նիւթն ու խո­րա­գի­րը կազ­մե­ցին ­Մա­թե­ւո­սեա­նի վի­պակ­նե­րուն, բայց այդ բո­լո­րին մէջ Հ­րանտ դրաւ այն­քան բան ու խոհ, յոյզ եւ ձայն, որ լե­զո­ւամ­տա­ծո­ղա­կան իս­կա­կան հա­մա­նո­ւա­գի մը վե­րա­ծուե­ցաւ Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նի գրա­կա­նու­թիւ­նը՝ ըն­թեր­ցող­նե­րէն ու­շադ­րու­թեան եւ կեդ­րո­նա­ցու­մի մե­ծա­գոյն լա­րում պա­հան­ջե­լով։
Մե­ծա­տա­ղանդ ար­ձա­կա­գի­րին մա­սին պեր­ճա­խօս է վկա­յու­թիւ­նը վաս­տա­կա­շատ գրա­կա­նա­գէտ Հ­րանտ ­Թամ­րա­զեա­նի.
«Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նը ա­մէ­նից ա­ռաջ զգում է իր ժո­ղովր­դին, իր հե­րոս­նե­րին, իր ե­զեր­քը։ Բո­լոր նեարդ­նե­րո՛վ։ Դ­րա շնոր­հիւ էլ նա ե­րե­ւան է գա­լիս որ­պէս ու­ժեղ մտա­ծող, ար­ձա­կին տա­լիս նաեւ ի­մա­ցա­կան ուժ, բնա­կան պատ­կեր­նե­րով մեծ մտա­ծում­նե­րի մէջ քա­շում նաեւ ըն­թեր­ցո­ղին։
«Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նի լա­ւա­գոյն եր­կե­րը կեր­պա­ւոր­ման, ի­մաս­տա­յին եւ ձե­ւի ա­ռու­մով ազ­դե­ցիկ բիւ­րե­ղա­ցում­ներ են, ո­րոնք ի­րենց հեր­թին ներ­քին կա­պե­րով ար­տա­յայ­տիչ ու տե­սա­նե­լի են դարձ­նում կեան­քի ծան­րա­նիստ ըն­թաց­քը, դառ­նում նրա խոր ընդ­հան­րա­ցում­նե­րը՝ հոգ­սի, աշ­խա­տան­քի, հո­ղի ու գե­ղեց­կու­թեան մա­սին:
«Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նի բուն ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւ­նը ար­դէն ժո­ղովր­դի մէջ է, լից­քեր է տա­լու մտո­րում­նե­րին, ինչ-որ ձե­ւով պաշտ­պա­նա­կան մթնո­լորտ ստեղ­ծում հա­րո­ւած­ներ ստա­ցող աշ­խա­տան­քի, գե­ղեց­կու­թեան եւ եր­բեմն բե­տո­նի տակ ծած­կո­ւող, եր­բեմն էլ եղ­ծո­ւող ե­զերք­նե­րի ու ա­ւանդ­նե­րի շուր­ջը»։
Ար­դա­րեւ, Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեա­նի գոր­ծե­րուն լա­րո­ւած ըն­թեր­ցու­մը միշտ ալ պար­գե­ւատ­րո­ւե­ցաւ իր առ­թած հո­գե­կան ու մտա­ւո­րա­կան վե­րաց­նող, գե­ղե­ցիկ եւ խո­հուն պա­հե­րու գե­րա­գոյն բա­ւա­րա­րու­թեամբ։
Ա­հա՛ վտիտ փունջ մը ­Մա­թե­ւո­սեա­նի խո­հե­րէն.

— Ա­րո­ւես­տը ա­ւե­լի ստոյգ է, քան մի­ջու­կա­յին ֆի­զի­կան։
— Ճշ­մար­տու­թիւ­նը քոնն է, յաղ­թա­նա­կը՝ քո­նը, ա­պա­գան՝ քո­նը։ Ճշ­մա­րի­տը դու ես, յաղ­թո­ղը՝ դու, ա­պա­գա­յի տէ­րը՝ դու…
— …Հ­րէն բաց դաշ­տում կովն ա­րա­ծում է՝ ա­ռանց յի­շո­ղու­թիւն­նե­րի, իսկ հոր­թին ե­րէկ են մոր­թել։
— ­Լա­ւե­րը շուտ են մեռ­նում։ ­Վա­տե­րը տնքտնքում են ու չեն մեռ­նում…
— ­Կեան­քը մի ան­գամ է տրւում, պէտք է կենտ­րո­նում լի­նել, կեան­քը վա­յե­լել, դա է մնում։ Ինչ վա­յե­լում ես, այն էլ հետդ ես տա­նում։ ­Թէ­կուզ լաւ ա­րարք­նե­րիդ հա­մար ար­ձան կա­ռու­ցեն, քեզ հա­մար ո­չինչ չի փոխ­ւում…
— Աս­տո­ւած որ մի քա­նի ան­հաս­կա­ցող է ստեղ­ծում՝ կողք­նե­րին մի հատ էլ հաս­կա­ցող է ստեղ­ծում, որ ան­հաս­կա­ցող­նե­րին գէ­լը չու­տի…
— ­Մարդ չպէտք է այն­քան քաղցր լի­նի, որ կուլ տան… ոչ էլ այն­քան դա­ռը, որ թքեն։

Լո­ռո­ւայ աշ­խար­հի բա­ցա­ռիկ այս տա­ղան­դը՝ Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան ծնած է 1935ին։ Ինչ­պէս որ ինք հե­տա­գա­յին պի­տի նշէր հար­ցազ­րոյ­ցի մը ըն­թաց­քին, Հ­րանտ 15 տա­րե­կա­նին դուրս ե­կաւ իր ծննդա­վայր Ահ­նի­ձո­րէն եւ մեծ քա­ղա­քի բնա­կիչ դար­ձաւ։
Բայց 15 տա­րի­նե­րու այդ կեան­քը Հ­րան­տին շնոր­հեց հա­յոց երկ­րին եւ հա­յու հո­գիին այն­քան հա­րա­զատ, բազ­մա­կող­մա­նի ու խոր ճա­նա­չո­ղու­թիւն, որ հե­տա­գայ գրո­ղը կա­րո­ղա­ցաւ իր սե­փա­կան պրիս­մա­կէն դի­տել ու ար­ժե­ւո­րել մեծ քա­ղաք­նե­րու եւ, ա­ւե­լի լայն ընդգր­կու­մով, մեծ աշ­խար­հի խնդիր­նե­րը։
Հա­մալ­սա­րա­նա­կան կրթու­թեան եւ մաս­նա­գի­տա­կան պատ­րաս­տու­թեան ի­մաս­տով՝ Հ­րանտ Մա­թե­ւո­սեան բա­ւա­րա­րո­ւե­ցաւ Ե­րե­ւա­նի ման­կա­վար­ժա­կան հիմ­նար­կի պատ­մա­լե­զուա­բա­նա­կան բա­ժան­մուն­քը 1962ին ա­ւար­տե­լով, իսկ 1966-67ին ­Մոս­կուա­յի մէջ շար­ժան­կա­րա­յին բե­մագ­րու­թեան բարձ­րա­գոյն դա­սըն­թացք­նե­րու հե­տե­ւե­լով։
Հա­զիւ ե­րի­տա­սարդ, Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան պար­տա­ւո­րո­ւե­ցաւ գոր­ծի աս­պա­րէզ նե­տո­ւե­լու, ե­ղաւ գրա­շար. ա­պա՝ «­Սո­վե­տա­կան Գ­րա­կա­նու­թիւն» եւ «Գ­րա­կան ­Թերթ» պար­բե­րա­կան­նե­րու սրբագ­րիչ աշ­խա­տե­ցաւ։ ­Մոս­կո­ւա իր կե­ցու­թիւ­նը օգ­նեց, որ­պէս­զի ակ­նարկ­նե­րով, պատ­մուածք­նե­րով եւ բե­մագ­րու­թիւն­նե­րով ա­զատ աշ­խա­տա­կից դառ­նայ խորհր­դա­յին հա­մա­միու­թե­նա­կան մա­մու­լին, հռչա­կի տի­րա­նայ եւ այդ ճամ­բով, պա­տո­ւե­գին­նե­րով, ա­պա­հո­վէ իր հա­նա­պա­զօ­րեայ հա­ցը։
Ար­ցա­խեան շարժ­ման շղթա­յա­զերծ­ման շրջա­նին ­Մա­թե­ւո­սեան իր ձայ­նը միա­ցուց հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան ա­լի­քին գլու­խը կանգ­նած գրող­նե­րուն եւ մտա­ւո­րա­կան­նե­րուն։ Ե­թէ մինչ այդ Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան քա­ղա­քա­ցին ար­դէն իր ու­ղին գտած էր իբ­րեւ խորհր­դա­յին ա­մէն կար­գի կաշ­կան­դում­նե­րուն եւ ա­նար­դա­րու­թիւն­նե­րուն հա­կադ­րո­ւած այ­լա­խո­հա­կան, 1988էն ետք աս­տի­ճա­նա­բար ի յայտ ե­կաւ «հա­յոց ա­ւագ»ի պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան զգա­ցու­մը Մա­թե­ւո­սեա­նի մօտ։
Իբ­րեւ 1990ին ընտ­րո­ւած խորհրդա­րա­նի ան­դամ թէ 1995էն 2000 ­Հա­յաս­տա­նի Գ­րող­նե­րու Միու­թեան նա­խա­գահ, Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան իր վրայ վեր­ցուց ա­ռա­քե­լու­թիւն մը, որ ա­ւա­գի դիր­քէ հաշ­տա­րա­րի դեր ստանձ­նելն էր իշ­խա­նու­թեան հա­մար սկսած նո­րե­րու ա­թո­ռակ­ռո­ւին մէջ։ ­Բայց ա­ռող­ջա­կան վի­ճա­կին վատ­թա­րա­ցումն ու մա­հը ա­նա­ւարտ ձգե­ցին նաեւ Հ­րանտ Մա­թե­ւո­սեան քա­ղա­քա­ցիին այդ ինք­նա­բուխ, այ­լեւ պատ­մա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թեան վե­րա­ծո­ւած դժո­ւա­րին ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը։
Կա­րե­լի է տար­բեր ու ներ­հակ ար­ժե­ւո­րում­ներ ու­նե­նալ Հ­րանտ ­Մա­թե­ւո­սեան քա­ղա­քա­ցիին ու հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծի­չին մա­սին, բայց ան­կա­րե­լի է նոյն­պի­սի մօ­տե­ցում ցու­ցա­բե­րել Հ­րանտ Մա­թե­ւո­սեան գրո­ղին նկատ­մամբ, որ հա­յոց երկ­րին ու հա­յու հո­գիին կա­խար­դան­քով յա­գե­ցած գրա­կա­նու­թիւն մը կտա­կեց մեր ժո­ղո­վուր­դին ու գա­լիք սե­րունդ­նե­րուն։
Պարզ ու խոր հա­մա­նո­ւա­գով մը լե­զու տո­ւաւ հայ մար­դու ան­սահ­ման բա­րու­թեան՝ մարդ­կա­յին ողջ քա­ղա­քակր­թու­թեան մղիչ եւ յա­ռա­ջա­տար ու­ժը տես­նե­լով բա­րիին յաղ­թա­նա­կին մէջ։
Եւ պատ­գա­մեց՝
«… ­Պատ­մու­թիւ­նը ազ­գե­րի ու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ճա­նա­պար­հին նստած սֆինքս է, որ ան­ցած ու­ղի­նե­րիդ դա­սը չի հարց­նում — փոր­ձում է ի­րե­նից՝ այ­սօ­րից անց­նե­լու, գա­լի­քին ոտք դնե­լու կամքդ»:

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS