Կարապետ Ամիրա Պալեան (1800-1866). ­Սուլ­թա­նա­կան Ար­քու­նի Ճար­տա­րա­պետ­նե­րու ­Պա­լեան Ա­մի­րա­յա­կան Ըն­տա­նի­քին Հռչա­կա­ւոր Ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը

garabed amira balianՆազարէթ Պէրպէրեան

Նո­յեմ­բեր 15-ի այս օ­րը կը լրա­նայ մա­հո­ւան 151րդ տա­րե­լի­ցը ­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նի, որ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան չորս սե­րունդ ար­քու­նի ճար­տա­րա­պետ­ներ տո­ւած ­Պա­լեան ա­մի­րա­յա­կան ըն­տա­նի­քին ա­մէ­նէն ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան դէմ­քե­րէն մէ­կը կը նկա­տո­ւի։

Շատ գրո­ւած ու խօ­սո­ւած է սուլ­թա­նա­կան՝ օս­մա­նեան-թրքա­կան ճար­տա­րա­պե­տու­թեան նկա­րա­գիր ու փայլք ա­պա­հո­ված ­Պա­լեան ճար­տա­րա­պետ­նե­րուն մա­սին։ Ի­րա­կա­նու­թեան մէջ ­Պա­լեան ըն­տա­նի­քը իր գա­գաթ­նա­կէ­տին հաս­ցուց դա­րե­րու ըն­թաց­քին հայ ճար­տա­րա­պետ­նե­րու ստեղ­ծած մշա­կու­թա­յին-քա­ղա­քակր­թա­կան մե­ծար­ժէք ա­ւան­դը, որ մաս­նա­գէտ­նե­րու գնա­հա­տու­մով Օս­մա­նեան Կայս­րու­թեան բազ­մազ­գեան մայ­րա­քա­ղա­քին՝ Կոս­տանդ­նու­պոլ­սոյ տո­ւաւ բիւ­զան­դա­կան եւ ա­րա­բա­կան, այ­լեւ՝ եւ­րո­պա­կան ու մահ­մե­տա­կան ո­ճե­րու եւ դի­մա­գիծ­նե­րու ու­րոյն հա­մադ­րում մը։

Ինչ­պէս որ ­Մա­տե­նա­դա­րա­նի գի­տաշ­խա­տող, հայ եւ թուրք ժո­ղո­վուրդ­նե­րու հա­մա­կե­ցու­թեան պատ­մու­թիւնն ու­սում­նա­սի­րող մաս­նա­գէտ Ա­նա­հիտ Աս­տո­յեան կը վկա­յէ՝ «իս­կա­պէս, այ­սօ­րո­ւայ ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի ճար­տա­րա­պե­տա­կան դի­մագծի վրայ հայ ճար­տա­րա­պետ­նե­րը մեծ ազ­դե­ցու­թիւն են ու­նե­ցել: ­Յայտ­նի ա­նուն­նե­րը, տար­բեր ժա­մա­նա­կաշր­ջան­նե­րում, շատ են՝ Է­դո­ւարդ ­Թեր­զեան, ­Սար­գիս ­Թաշ­ճեան, ­Գէորգ Աս­լա­նեան, ­Խալ­ֆա Ա­ւե­տի­սեան, ­Միհ­րան Ա­զա­րեան, ­Յով­սէփ Ազ­նա­ւուր (ով հե­ղի­նա­կել է Աբ­բաս ­Հիլ­մի փա­շա­յի ա­պա­րան­քը, ծխա­խո­տի գոր­ծա­րա­նը), Մկր­տիչ ­Չար­խեան, Ս­տե­փան ­Հա­մամ­ճեան, ­Լե­ւոն ­Կիւ­րե­ղեան, Ա­րամ եւ Ի­սա­հակ ­Գա­րա­գաշ­նե­րը, Ս­տե­փան Իզ­միր­լեան, Ան­տոն ­Գա­զա­զեան, ­Գե­ղամ ­Գա­ւա­ֆեան, Յով­հան­նէս ­Սէր­վե­րեան եւ այլք: ­Հա­յե­րը ե­ղել են նո­րո­գող մաս­նա­գէտ­ներ, պա­լատ­նե­րը զար­դա­րող­ներ, որմ­նանկար­ներ ա­նող­ներ: Եւ­րո­պա­յում բարձր մա­կար­դա­կի կրթու­թիւն ստա­ցած հայ ճար­տա­րա­պետ­ներն են եւ­րո­պա­կան նո­րը բե­րել ­Թուր­քիա. այ­սօր թուր­քե­րի ճա­կա­տը պարզ ա­նող ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկ պա­լատ­ներն ու մզկիթ­նե­րը հայ ճար­տա­րա­պետ­նե­րի գոր­ծերն են:

«Այս ա­ռու­մով ա­ռանձ­նա­յա­տուկ յի­շա­տակ­ման ար­ժա­նի է ­Պա­լեան­նե­րի տա­ղան­դա­շատ ըն­տա­նի­քը: ­Հա­մաշ­խար­հա­յին ճար­տա­րա­պե­տու­թեան պատ­մու­թեան մէջ չկայ մէկ այլ նման դէպք, երբ մէկ ըն­տա­նի­քի ինն ան­դամ­ներ, ի­րար յա­ջոր­դե­լով, լի­նեն ար­քու­նի ճար­տա­րա­պետ­ներ՝ շուրջ եր­կու դար ի­րա­կա­նաց­նե­լով զան­գո­ւա­ծա­յին պե­տա­կան շի­նա­րա­րու­թիւն: ­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նը, Գ­րի­գոր Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նը, ­Նի­կո­ղոս ­Պա­լեա­նը, Սար­գիս ­Պա­լեա­նը, ­Սե­նե­քե­րիմ ­Պա­լեանն, ի­րար յա­ջոր­դե­լով, շէ­նաց­րել են թուր­քա­կան պե­տու­թիւ­նը բա­ցա­ռիկ կա­ռոյց­նե­րով, ո­րոնք այ­սօր էլ պար­զե­րես են ա­նում ու ներ­կա­յա­նա­լի դարձ­նում թուր­քա­կան կող­մին՝ մի­ջազ­գա­յին խորհր­դա­ժո­ղով­ներ հիւ­րըն­կա­լե­լիս։ ­Խօս­քը Տոլ­մա­պահ­ջէի, Աք­սա­րա­յի, ­Չը­րա­ղա­նի, ­Ֆե­ներ­պէ­յի, ­Պէյ­լեր­պէ­յի պա­լատ­նե­րի մա­սին է, ո­րոնք ինչ­պէս ի­րենց ար­տա­քին, այն­պէս էլ ներ­քին զար­դա­նախ­շե­րով ու որմ­նան­կար­նե­րով իս­կա­պէս բա­ցա­ռիկ են։ ­Թուր­քա­կան սուլ­թան­նե­րը ճար­տա­րա­պե­տա­կան այս ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րին այն­քան են գնա­հա­տել, որ բազ­մա­թիւ ար­տօ­նու­թիւն­ներ են տո­ւել, տիտ­ղոս­նե­րի ու շնորհ­նե­րի ար­ժա­նաց­րել»:

Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեան ծնած էր 1800-ին. մանչ զա­ւակն էր ար­քու­նի ճար­տա­րա­պետ Գ­րի­գոր Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նին։ Անհ­րա­ժեշտ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը կը պակ­սին ­Կա­րա­պե­տի ե­րի­տա­սար­դու­թեան եւ ուս­ման ման­րա­մաս­նու­թեանց մա­սին։ ­Բայց ծա­նօթ է, որ հօր մա­հէն ետք (1831-ին) ե­րի­տա­սարդ ու տա­ղան­դա­ւոր ճար­տա­րա­պետ ­Կա­րա­պետ ­Պա­լեան փո­խա­րի­նած է հօ­րը՝ իբ­րեւ ար­քու­նի ճար­տա­րա­պետ։

Պոլ­սա­հայ ­Շու­շան ­Գոր­տոն­ճի­յեան, իր կայ­քէ­ջով, հե­տե­ւեալ ամ­փոփ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը ար­ձա­նագ­րած է ­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա­յի մա­սին.- «­Սուրբ Փր­կիչ Ազ­գա­յին ­Հի­ւան­դա­նո­ցի շի­նու­թիւ­նը ­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նի ա­ռա­ջին գոր­ծը ե­ղած է: ­Կա­րա­պետ ­Պա­լեան ոչ միայն ճար­տա­րա­պե­տու­թեամբ, այ­լեւ՝ իր բա­րե­րա­րու­թիւն­նե­րով ալ հայ ազ­գին ծա­ռա­յած ու օգ­տա­կար ե­ղած է: Ան, ­Նա­զե­լի ­Պա­պա­յեա­նի հետ ա­մուս­նա­ցած եւ 10 զա­ւակ ու­նե­ցած է: Ա­նոր մանչ զա­ւակ­նե­րը՝ ­Նի­կո­ղոս, ­Սար­գիս, ­Յա­կոբ եւ ­Սի­մոն ­Պա­լեան­նե­րը մաս­նա­յա­տուկ ճար­տա­րա­պետ­ներ ե­ղած են: ­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեան թա­ղո­ւած է ­Պէ­շիկ­թա­շի հա­յոց գե­րեզ­մա­նա­տան մէջ, սա­կայն իր դամ­բա­րա­նը կոր­սո­ւած է:

«­Կա­րա­պետ ­Պա­լեան կը յի­շա­տա­կո­ւի իբ­րեւ մե­ծահռ­չակ ­Տոլ­մա­պահ­ջէ ­Պա­լա­տին ճար­տա­րա­պե­տը: Ի­րե­րա­յա­ջորդ ­Մահ­մուտ Բ., Ապ­տիւլ Ա­զիզ եւ Ապ­տիւլ ­Մէ­ճիտ սուլ­թան­նե­րու ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին ան ե­ղած է ար­քու­նի ճար­տա­րա­պե­տը: Ա­նոր ա­մէ­նէն յա­ջող աշ­խա­տու­թիւն­նե­րը ի­րա­գոր­ծո­ւած են սուլ­թան Ապ­տիւլ ­Մէ­ճի­տի գա­հա­կա­լու­թեան շրջա­նին:
«­Կա­րա­պետ ­Պա­լեան, մօ­տա­ւո­րա­պէս 30 տա­րուան իր աշ­խա­տու­թեան շրջա­նին, ծրագ­րած ու կա­ռու­ցած է 7 պա­լատ, 4 գոր­ծա­տուն, զօ­րա­նոց մը, մզկիթ մը, 2 հի­ւան­դա­նոց, 3 դպրոց, 2 ջրա­թումբ, 7 ե­կե­ղե­ցի եւ շատ մը բնա­կա­րան­ներ։

«­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նի ի­րա­գոր­ծած նշա­նա­ւոր շէն­քե­րու ցան­կը եր­կար է: ­Տոլ­մա­պահ­ջէ Պա­լատ, ­Զոյգ ­Պա­լատ­ներ, Է­յիւպ (ներ­կա­յիս գո­յու­թիւն չու­նի), ­Ճէ­մի­լէ եւ ­Միւ­նի­րէ ­Սուլ­թան Պա­լատ­ներ, ­Ֆըն­տըք­լը (ներ­կա­յիս՝ ­Ճար­տա­րա­պետ ­Սի­նան ­Հա­մալ­սա­րա­նի շէն­քը), ­Ջը­րա­ղան Պա­լատ (հի­նը, որ այժմ գո­յու­թիւն չու­նի), ­Հիւն­քար Ա­պա­րան­քը (Իզ­միթ վե­րա­նո­ւա­նո­ւած այժ­մու թան­գա­րա­նը), ­Պա­յըն­տըր Ա­պա­րան­քի նո­րո­գու­թիւ­նը, Եըլ­տըզ Ա­պա­րան­քը (ներ­կա­յիս գո­յու­թիւն չու­նի), ­Կիւ­միւշ­սու զօ­րա­նո­ցը (­ներ­կա­յիս՝ ­Պոլ­սոյ ­Գի­տա­րո­ւես­տա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նի շէն­քը), ­Գու­լէ­լի ­Ձիա­ւոր զի­նո­ւոր­նե­րու զօ­րա­նո­ցը (այժ­մու ­Զի­նո­ւո­րա­կան Դպ­րո­ցը), Տոլ­մա­պահ­ջէ Մզ­կի­թը, ­Մահ­մուտ Բ.ի ­Շի­րի­մը «­Ջէմ­պէր­լի­թաշ», ­Մէք­թէ­պի ­Հար­պի­յէ (­ներ­կա­յիս՝ Զի­նո­ւո­րա­կան ­Թան­գա­րան), ­Սի­բա­հի Օ­ճախ (­Հար­պի­յէ, ներ­կա­յիս գո­յու­թիւն չու­նի), ­Թէր­քո­սի Հիմ­նարկ­նե­րը «­Թէր­քոս», ­Գի­րազ­լը Ջ­րա­թումբ «­Պահ­ջէ­գիւղ», ­Մահ­մուտ Բ.ի Ջ­րա­թումբ, Իզ­մի­թի ­Ջու­խա­տու­նը, ­Հէ­րէ­քէ­յի գոր­ծա­տու­նը, ­Պաքր­գիւ­ղի կտա­ւի գոր­ծա­տու­նը, ­Պէյ­քո­զի կա­շիի գոր­ծա­տու­նը, ­Զէյ­թին­պուր­նու Եր­կաթ ու ­Պող­պա­տի գոր­ծա­տու­նը, Ս. Փր­կիչ Ազ­գա­յին Հի­ւան­դա­նո­ցը, Ս. ­Յա­կոբ Ե­կե­ղե­ցին, Ս. Աս­տո­ւա­ծա­ծին Ե­կե­ղե­ցին «­Պէ­շիկ­թաշ» Ե­րեւ­ման Ս. Խաչ Ե­կե­ղե­ցին «­Գու­րու­չէշ­մէ» Ս. Եր­րո­դու­թեան Ե­կե­ղե­ցին (­Բե­րա, ­Յով­հան­նէս ­Սէր­վե­րեա­նի հետ միա­սին), ­Սէ­մեր­ճեան-­Ճե­մա­րան ­Վար­ժա­րա­նը (Ս­կիւ­տար):

Անհ­րա­ժեշտ աղ­բիւր­ներ չու­նե­նա­լու հե­տե­ւան­քով՝ դժո­ւար է պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեամբ կա­տա­րել ­Կա­րա­պետ Ա­մի­րա ­Պա­լեա­նի եւ ընդ­հան­րա­պէս ­Պա­լեան ա­մի­րա­յա­կան ըն­տա­նի­քի ազ­գա­յին գոր­ծու­նէու­թեան ներ­կա­յա­ցումն ու ար­ժե­ւո­րու­մը։ Իսկ ո­գե­կո­չու­մի այ­սօո­ւան հա­կիրճ սիւ­նա­կը կ­’ար­ժէ եզ­րա­փա­կել Ա­նա­հիտ Աս­տո­յեա­նի հե­տե­ւեալ նշու­մով. -«­Հա­սա­րակ թուրք մարդն այ­սօր էլ քա­ջա­տե­ղեակ է ան­ցած դա­րասկզ­բին տե­ղի ու­նե­ցած մեծ ոճ­րին: ­Շատ յա­ճախ հա­յե­րի հետ մաս­նա­ւոր շփում­նե­րում, վկա­յա­կո­չե­լով ի­րենց պա­պե­րի ու տա­տե­րի պատ­մու­թիւն­նե­րը, նրանք յի­շում են, որ ի­րենց նախ­նի­ներն ար­ձա­նագ­րել են.- «­Հա­յե­րը տե­ղա­հա­նո­ւե­ցին ու ի­րենց հետ տա­րան այս երկ­րի պա­րա­քեա­թը (օրհ­նան­քը)»:

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS