Դամասկոսի Մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան Նուիրուած Գիրք Մը Լոյս Տեսած է

2092660Հայոց ցեղասպանութեան 102-րդ տարելիցի առիթով Դամասկոսի մէջ լոյս տեսած է արաբագէտ-պատմաբաններ Սուրիոյ մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր Արշակ Փօլատեանի եւ ՀՀ ԱԳՆ յատուկ յանձնարարութիւններով դեսպան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր Լեւոն Սարգսեանի համահեղինակած «Սուրիացի արաբ ականատես Ֆայեզ Ալ Ղուսէյնի յուշերը Հայոց ցեղասպանութեան մասին» ժողովածուն:

Ինչպէս կը տեղեկացնեն Արտաքին գործոց նախարարութեան մամուլի, տեղեկատուութեան եւ հասարակայնութեան հետ կապի վարչութենէն, անիկա Դամասկոսի մէջ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ հայերէն լեզուով հրատարակուած առաջին գիրքն է:

Աշխատութիւնը իւրայատուկ է, որովհետեւ առաջին անգամ ամբողջական կերպով կ՛ամփոփուի սուրիացի փաստաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, Արաբական յեղափոխութեան մասնակից Ֆայեզ ալ- Ղուսէյնի ամբողջական յուշերը Հայոց ցեղասպանութեան մասին: Ներկայացուող ժողովածուն առաջին անգամ արեւելահայերէնով գիտական շրջանառութեան մէջ կը դնէ Ցեղասպանութեան ականատեսի վկայութիւնները ամբողջութեամբ` թարգմանուած արաբերէն բնագիրէն: Մինչեւ այսօր հրատարակուած հայերէն թարգմանութիւնները ամբողջական չէին եւ կատարուած էին, ոչ թէ բնագիրէ` այլ ֆրանսերէնէ:

Ա. Փօլատեանի եւ Լ. Սարգսեանի կողմէ գիտական նոր մեկնաբանութեամբ հրատարակուած թարգմանութեան կցուած են արաբերէն բնագիրները:

Ֆայեզ պին Զայ`ալ ալ Ղուսէյն (1833-1968թթ.) մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը եղած է Խարբերդի նահանգի Քեախթայի գաւառապետը, այնուհետեւ աշխատած է Դամասկոսի մէջ իբրեւ փաստաբան, ինչպէս նաեւ եղած է Դամասկոսի խորհրդարանի պատգամաւոր: 1915-ի Յուլիսին հակաօսմանեան արաբական գաղտնի կազմակերպութեան անդամակցելու մեղադրանքով ան կը ձերբակալուի եւ կ՛աքսորուի Տիարպեքիր: Սակայն, վախնալով թրքական իշխանութիւններու հաշուեհարդարէն, Ֆ. Ղուսէյն վեց ամիս անց հարկադրուած կ՛ըլլայ դիմելու փախուստի: Որոշ ժամանակ ապաստանելով Հնդկաստան, կը վերադառնայ Հիճազ եւ կը միանայ Օսմանեան կայսրութեան դէմ Արաբական յեղափոխութեան:

Դէպի Տիարպեքիր աքսորի ճանապարհին Ղուսէյն ականատես կ՛ըլլայ հայերու հանդէպ Օսմանեան իշխանութիւններու իրագործած սարսափելի դաժանութիւններուն, իսկ Տիարպեքիրի մէջ ան կը ծանօթանայ հայերու կոտորածի սահմռկեցուցիչ բազմաթիւ մանրամասնութիւններու: Այս ամէնը ցնցող տպաւորութիւն կը ձգէթ անոր վրայ եւ ան կ՛որոշէ գրի առնել իր յուշերը:

Պոմպէյի մէջ 1916-ի Սեպտեմբերին ան կ՛աւարտէ «Ջարդերը Հայաստանի մէջ» գիրքի շարադրանքը, ուր կը նկարագրուին հայերու բնաջնջման այն դրուագները, որոնց հեղինակը անձամբ ականատես եղած է, ինչպէս նաեւ Տիարպեքիրի մէջ մօտ վեց ամսուան ընթացքին իր հաւաքագրած վկայութիւնները Ցեղասպանութեան մասին: Իր յուշերուն մէջ արաբ ականատեսը կ՛անդրադառնայ պատմական յստակ ժամանակաշրջանի` 1915-ի Օգոստոսէն 1916-ի Փետրուար տեղի ունեցած դէպքերուն, ինչով եւ առանձնայատուկ տեղ կը զբաղեցնէ Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներու շարքին մէջ: Ֆ. Ալ Ղուսէյն նաեւ կ՛անդրադառնայ Հայոց պատմութեան առանձին դրուագներուն, հայկական կուսակցութիւններու գործունէութեան, հայ ազգաբնակչութեան վիճակագրութեան եւ այլն: Անոր նկարագրութիւնները յոյժ կարեւոր եւ հաւաստի տեղեկութիւններ կը հաղորդեն Օսմանեան կայսրութեան ներքին իրավիճակին եւ ազգային բիրտ քաղաքականութեան մասին: Գիրքը իսկոյն մեծ հետաքրքրութիւն կ՛առաջացնէ պատմաբաններու, հայագէտներու եւ ցեղասպանագէտներու մէջ: Անիկա կը թարգմանուի անգլերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն, պարսկերէն, արեւմտահայերէն եւ այլ լեզուներով:

Ֆ. Ալ Ղուսէյն հեղինակ է շարք մը աշխատութիւններու, ուր կը մերկացնէ թրքական իշխանութիւններու եւ, մասնաւորապէս, երիտթրքական վարչակարգի դաժանութիւնները հպատակ ժողովուրդներու, որոնց մէջ` արաբներու եւ հայերու հանդէպ: 1939-ին Դամասկոսի մէջ լոյս կը տեսնէ անոր «Իմ յուշերը արաբական յեղափոխութեան մասին» գիրքը, ուր զետեղուած են հայկական բնակչութեան հանդէպ թուրքերու գործած բռնութիւններու բազմաթիւ նկարագրութիւններ: Իր այս գիրքին մէջ ան առաջին անգամ հայերու կոտարածին վերաբերեալ գործածած է «ցեղասպանութեան» բառի արաբերէն համարժէք «իպատա» եզրոյթը:

Յատկանշական է, որ «Իմ յուշերը արաբական յեղափոխութեան մասին» աշխատութեան մէջ տեղ գտած Հայոց Ցեղասպանութեան վկայութիւնները ընդհանրապէս դուրս մնացած են հայագէտ-ցեղասպանագէտներու տեսադաշտէն: Այս վկայութիւնները առաջին անգամ Ա.Փօլատեանի եւ Լ.Սարգսեանի ժողովածուին մէջ ներկայացուած են հայերէն եւ արաբերէն տարբերակներով:

«Սուրիացի արաբ ականատես ֆայեզ Ալ Ղուսէյնի յուշերը Հայոց ցեղասպանութեան մասին» ժողովածուն հրատարակած է Դամասկոսուի «Տար ալ-շարք» հրատարակչութիւնը: Գրքին կցուած է հրատարակչութեան սեփականատէր, անուանի մտաւորական, Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան Ժողովրդական Ժողովի պատգամաւոր, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի «Երախտագիտութեան» մետալակիր դոկտոր Նապիլ Տօ`մէի յառաջաբանը, որ բարձր գնահատելով Ա. Փօլատեանի եւ Լ. Սարգսեանի կատարած աշխատանքը, զայն կը համարէ մեծ ներդրում Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան զանազան հարցերու ուսումնասիրութեան ասպարէզին մէջ:

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS