Սփիւռք(ներ)ու Իբրեւ Ազգի Հատուածի Իրաւութեամբ Տեւելու Վախճանական Նպատակի Մասին

diaspora-armenia-300x146

Յ. Պալեան

Մինչեւ այն ատեն որ հայրենահանուածներու գաղթականութիւն էին Հայաստան(ներ)էն բրտութեամբ հեռացուած եւ տարբեր երկիրներու մէջ ապրող հայերը, որպէս ազգի հատուածի իրաւութեամբ կը տեւէին: Միշտ նկատի պէտք է ունենալ, որ անոնք ժամանակաւոր կը համարէին իրենց կացութիւնը, կը յուսային, որ կարճատեւ պիտի ըլլար հաւաքական պանդխտութիւնը, եւ պիտի վերադառնային իրենց քաղաքները եւ գիւղերը, պատմութիւնը պիտի վերագտնէր իր հունը:

Ազգի հայրենահանուած հատուած էին գաղթականները, իրենց լեզուով, բարքերով, հայրենատէրի բնական զգացումներով եւ գիտակցութեամբ: Հայախօս եւ թրքախօս, հայ էին, իրենց զաւակները բնական կերպով հիւղաւաններու խեղճուկ դպրոցները կը ղրկէին, երբ յաջողած էին զանոնք ստեղծել, ուր կրթական ծրագիրը հայկական էր, տեղական կամ օտար լեզուն կը սորվեցնէին առանց անոր առաջնահերթութիւն տալու, քանի որ պիտի վերադառնային: Վերադարձը նախապայմաններ չունէր: Երկիր պիտի վերադառնային, առանց այլ դրախտներ երազելու, կ’ուզէին վերագտնել ինչ որ իրենց պատկանած էր, իրենց ժառանգութիւնը:

Սփիւռքի ժամանակաւոր չըլլալու գործնապաշտութիւնը սկիզբ առաւ երբ ՄԵԾ դաշնակիցները չյարգեցին ՓՈՔՐ դաշնակիցին տրուած իրենց խոստումը: Վատութեամբ հրաժարեցան արդարութիւն բանաձեւած եւ 1920-ին ստորագրուած Սեւրի դաշնագրէն, եւ այսօր անոնց հետ կը խաղանք ցեղասպանութիւն ճանչնալ-չճանչնալու տեղ չհասնելու նուագով: Այդ ՄԵԾերը, երկու տարի ետք, այդ արդարութեան թուղթը փոխարինեցին Լոզանի դաշնագրով, ուր Հայկական Հարց եւ Վուտրօ Ուիլսընի գծած Հայաստանի սահմանները չկային այլեւս, այլ «փոքրամասնութիւններ»ու իրաւունքներու մասին ջնարակող յօդուածներ, անտեսելով ազգային իրաւունքները եւ արդարութիւնը: Ապա, երբ Միացեալ Նահանգները ճանչցան Խորհրդային Միութիւնը, որուն հետեւանքով անկախ Հայաստանի վերականգնումը կը դադրէր միջազգային յարաբերութիւններու օրակարգ ըլլալէ, գաղթականները համոզուեցան, որ ժամանակաւորը երկարատեւ պիտի ըլլար:

Ինչ որ ժամանակաւոր կը թուէր ըլլալ, տարիներու գումարման հետ, մնայունի բնոյթ ստացաւ: Գաղթականները իրենց ապաստան գտած երկիրներու կեանքին կը պատշաճէին, կը ստեղծէին տնտեսութիւն, կ’աշխատէին, կը դառնային «քաղաքացի» կամ «հպատակ», հետզհետէ մերուելով նոր միջավայրի կենցաղին, բարքերուն, լեզուին, մշակոյթին, աստիճանաբար նաեւ՝ քաղաքական կեանքին: Հիւրընկալը պիտի չհայանար: Հայն էր որ այլ բան պիտի դառնար: Հայուն ինքնութիւնը պիտի տկարանար քանի կը շեշտուէր մերուելու ընթացքը, քանի տարտղնումի հետեւանքով կը դադրէր համախումբ կեանքը: Ֆիզիքական-աշխարհագրական հեռաւորութիւնները կը յառաջացնէին հոգեբանական, քաղաքակրթական եւ մշակութային հեռաւորութիւններ, տեղական նոր պատկանելիութիւնը կը կատարուէր ի հեճուկս ծագման եւ արմատներու:

Ժամանակաւորը սովորական մնայուն դարձած է:

Որպէս ազգի իրաւ հատուած տեւելու համար լծակներ էին եկեղեցին, դպրոցները եւ կազմակերպութիւնները (կուսակցութիւններ, միութիւններ՝ բարեսիրական, հայրենակացական, մշակութային, մարզական), որոնք տոկալու եւ տեւելու քաղաքականութեան կը հետեւէին, միշտ պահելով վերադարձի յոյսը, որ տարիներու թաւալման հետ կը տժգունէր, նահանջ՝ որ կը շեշտուէր սերունդներու փոփոխութեան հետ, տեղ մը աւելի արագ, այլ տեղ աւելի դանդաղ, կը ստեղծուէր «ծագումով հայ»ու տիպարը: Սփիւռքներու պարկեշտ հայը (խօսքը չի վերաբերիր ընդհանրապէս անհատին եւ անոր պարկեշտութեան) ինքնիրեն հարց պէտք է տայ, թէ ի՞նչ են իր առնչութիւնները եւ շարունակութիւնը հայրենահանուածներու առաջին սերունդի ազգային պատկանելիութեան եւ հայրենատիրական գիտակցութեան հետ:

Աւելի պարզ. ժամանակակից սփիւռք(ներ)ը որքանո՞վ հայ ազգի շարունակութիւն ըլլալու կը յաւակնի, իր համրանքի տոկոսային հաշիւով եւ խորքային խտութեամբ: Հարցման երկու թեւերուն մասին պէտք է մտածել, գնահատում ընել, առանց ճառային խուսանաւումներու: Երբեմն պէտք է մտածել պատմական հայեցակէտով: Իսլամացած հայկական զանգուածներ եղած եւ կան: Այլ երկիրներու մէջ ձուլուած եւ անհետ կորսուած հայկական զանգուածներ կան, կան նաեւ դէպի այդ անյայտութեան ճամբուն վրայ գտնուողներ:

Ի՞նչ է պատկերը յետհայրենահանման կազմուած հայկական «գաղութ»ներու, որոնք համամոլորակային տարտղնում ունին, տարտղնում՝ որ կը շարունակուի դէպի տարբեր հորիզոններ, ինչպէ՞ս գնահատել տոկոսը շրջապատին մէջ անվերադարձ անյայտացածներու եւ անոնց որոնք տակաւին ազգային նկարագիր եւ յանձնառութիւն կը պահեն, հրաժարելով յաջողածներու «ծագման» մը յիշատակութեամբ մարդորսութիւն ընելէ եւ սնապարծութիւն մշակելէ:

Հարկ է կրկնել, որ ոչ մէկ ընկերաբանական (sociologique) իսկական գիտական ուսումնասիրութիւն գոյութիւն ունի, թիւերով ճշդումներ ընելու համար, անկախաբար ենթակայական եւ զգացական դատումներէ: Տեւաբար կը խօսինք «հայու ինքնութեան» մասին ընդհանրապէս, կը խօսինք «հայեցի կրթութեան» մասին,  կը խօսինք հայ կուսակցութիւններու եւ անոնցմով յատկանշուող «յանձնառութեան» մասին: Սփիւռք(ներ)ի տեսական համրանքի ո՞ր տոկոսին համար են անոնք: Օրինակ, երբ կը խօսինք հայկական վարժարաններու եւ հայեցի կրթութեան մասին, դպրոցական տարիքի հայածնունդ սերունդի ո՞ր տոկոսը կը գտնուի հայ դպրոցի մէջ, ո՞ր տոկոսը հայերէն կը խօսի, կը կարդայ, իր ժողովուրդի պատմութիւնը գիտէ, կարենալ իրաւութեամբ տեւելու համար, քայլ մը անդին անցնելով մեծ մայրիկի կիրակնօրեայ խոհանոցէն, «սիրուած երգիչ»ներու աղմուկէն եւ «հայրենասիրական «տուրիզմ»էն:

Ինչպէ՞ս կարելի պիտի ըլլայ ճշդել հայ ժողովուրդի համրանքի ազգային դիմագիծի որակը, ո՞ր գիծէն անդին այդ կէսին ո՞ր տոկոսը լայն ըմբռնումով ազգային համայնքէն դուրս կը մնայ, տասը, քսան քառասուն տարի վերջ ի՞նչ պիտի ըլլայ այդ տոկոսը: Միամիտ պէտք չէ ըլլալ: Տնտեսական եւ մշակութային հզօր թափով համաշխարհայնացման ընթացքին մէջ, սփիւռք(ներ)ը որպէս ազգի իրաւութեամբ ապրող հատուած ինչպէ՞ս պիտի տեւէ եւ մինչեւ երբ:

Ինչպէ՞ս այս ազգի աւելի քան կէսը հայու իրաւութեամբ պիտի տեւէ: Դպրոցները, եկեղեցին, կուսակցութիւնները եւ բոլոր միւս կառոյցները ինչպէ՞ս պիտի պահեն ազգի այս աւելի քան կէսը: Բոլոր նախաձեռնութիւնները կրնա՞ն ժամանակաւորէ աւելի տարբեր ըլլալ:

Ճշմարտութեան պահու մը, հայրենի պետութեան եւ սփիւռք(ներ)ի ղեկավարութիւնները ապագայատես վերաբեում պէտք է ունենան այս խնդրին նկատմամբ, անհանգստանալու եւ անհանգստացնելու գնով:

Որպէս եզրակացութիւն հարցում մը. զանգուածային հայրենադարձութենէ տարբեր ճանապարհ կա՞յ: Հանդիսութիւններու եւ ամպագոռգոռ խորհրդաժողովներու ընթացքին ինչո՞ւ չենք յանդգնիր այս խնդիրը օրակարգ դարձնել:

Ինչո՞ւ չենք համարձակիր ըսել, որ անհատապաշտութիւնը չենք յաջողիր հաշտեցնել ազգային ինքնութեան, իրաւունքի եւ հայրենատիրութեան հետ: Իրաւ եւ հարազատ ղեկավարութիւնը պէտք է դատել այս խնդրին բերած լուծումով, որ չըլլայ բառերու մարզանք, ամբոխ քնացնող ճապկում՝ դիրքապաշտութեան սահմաnներուն վրայ:

Պէտք է գիտնալ մերժել սփիւռք(ներ)ի ժամանակաւորէն մնայուն անցումը, ունենալով բարօրութեան անմիջականի գերանցումով ազգի ինքնութեան եւ ամբողջութեան վերականգնումը որպէս նպատակ, գիտնալով որ ազգը կ’ապրի իր հողով եւ մշակոյթով միաժամանակ:

Այս միտքերը եւ անոնց հետեւող նախաձեռնութիւնները իմաստ կ’ունենան, եթէ ազգի ճակատագրի առաջնորդութիւնը գործէ ըստ վախճանական նպատակի (finalité):

Հարց պէտք է տալ, թէ ինչո՞ւ հզօր սփիւռք պէտք է պահել կամ ինչո՞ւ հայեցի կրթութիւն տալ սփիւռքածին հայածնունդներուն, ի՞նչ է վախճանական նպատակը այդ առաջադրանքներուն, երբ գիտենք, որ ինչպէս կ’ըսուի՝ երկար ժամանակի վրայ, անոնք տեւաբար պիտի նահանջեն, հուսկ շիջելու համար:

Ազգային տեսանկիւնէ պատասխանը մէկ պէտք է ըլլար եւ ըլլայ մեկին. հայրենադարձութիւն: Հզօր սփիւռք պէտք պահել վերադարձի համար: Հայեցի դաստիարակութեան առանցքին պէտք է գտնուի նոյն այդ վերադարձի փիլիսոփայութիւնը, որ կ’իմաստաւորէ հայերէնի, հայոց պատմութեան եւ հայ մշակոյթի ուսուցումը: Հաց-պանիրի հայերէն մը (յիշե՛լ Շաւարշ Միսաքեանը) եւ հետաքրքրաշարժի մանրուքով բաւարարուող մշակոյթը ազգային գոյատեւման ոչ խորք կու տան ոչ ալ ապագայ, զուրկ ըլլալով հեռանկարէ, քանի որ կը խեղդուին յուշերու, տեղականի եւ տեղայնականի ինքնագոհութեան եւ փառասիրութիւններուն մէջ:

Ազգի գոյութիւնը եւ ապագան այսօ՛ր կը կերտուին: Պէտք է գիտնալ ազգի ապագան եւ համայնքային թափահարումները չշփոթել:

Կրկնե՞նք՝ վաղը միշտ ուշ է:

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS