Հարթե՞նք, Թէ Յարդարենք

17952429_1097898553645503_8347973978437540775_n

Լեւոն Շառոյեան

Անոնք, որոնք մօ­տէն սեր­տեր են արեւմ­տա­հայ գրա­կա­նու­թեան պատ­մու­թիւնը, կամ անոնք, որոնք առատ նիւթ կար­դա­ցեր են Յա­կոբ Օշա­կա­նի մա­սին, ան­պայ­ման պի­տի յի­շեն մեր այս մե­ծա­նուն գրաքն­նա­դա­տին «Հար­թենք»նե­րը:

«Հար­թե՛նք»: Այ­սինքն` կո­կենք, շտ­կենք, կամ ալ` գետ­նի հա­ւա­սա­րե-ց­նենք:

Ար­դա­րեւ, Մեծ Եղեռ­նէն կարճ ժա­մա­նակ առաջ, 1914-ի Յուն­ուա­րին, խումբ մը մտա­ւո­րա­կան­ներ (Կոս­տան Զար­եան, Գե­ղամ Բար­սեղ­եան եւ ըն­կեր­ներ) Պոլ­սոյ մէջ սկ­սած էին լոյս ըն­ծա­յել «Մեհ­եան» անու­նով գրա­կան ամ­սա­թերթ մը, որուն իւ­րա­քան­չիւր թիւին մէջ Յ. Օշա­կան (որ այն ատեն դեռ ծա­նօթ էր իր իս­կա­կան` Յա­կոբ Քիւ­ֆէճ­եան անու­նով) շատ կծու քն­նա­դա­տու­թեան կ՛են­թար­կէր նոր լոյս տե­սած ան­յա­ջող գրա­կան գոր­ծեր, կը խա­րա­նէր անոնց հե­ղի­նակ­նե­րը ու «կը հար­թէր» զա­նոնք: Այ­սինքն` կը ջախ­ջա­խէր, գետ­նի կը հա­ւա­սա­րեց­նէր…:

Օշա­կան իր այդ գրու­թիւն­նե­րը խո­րագ­րած էր «Հար­թե՛նք» անու­նով: Այդ շր­ջա­նի գրող­նե­րը կը սար­սա­փէ­ին Օշա­կա­նի խայ­թող ու հար­թող գրի­չէն:

Օշա­կան առա­ջին իսկ օրէն իր նպա­տա­կը բա­ցատ­րած էր հե­տեւ­եալ կեր­պով. «Մենք պի­տիփոր­ձենք մեր մուր­ճը գա­ճէ աստ­ուած­նե­րու կռ­նա­կին վրայ: Պի­տի փոշ­ի­աց­նենքանոնց ան­հա­րազատ գո­յու­թիւն­նե­րը, պի­տի փռենք անոնց մո­խիր­նե­րը իս­կա­կանաստ­ուած­նե­րու ոտ­քին տակ»:

Որ­քա՜ն պա­տաս­խա­նա­տու (ու քիչ մըն ալ յա­ւակ­նոտ) խօսք, որ սե­ւով ճեր­մա­կի վրայ գր­ուած է 103 տա­րի առաջ, «Մեհ­եան»ի անդ­րա­նիկ թիւին մէջ: Եւ չմոռ­նաք որ Յ. Օշա­կան այդ թուա­կա­նին դեռ 31 տա­րե­կան էր:

Այ­սօր, դար մը անց, մենք կր­նա՞նք «Հար­թե՛նք» վեր­նագ­րով սիւ­նակ մը հաս­տա­տել մեր թեր­թե­րէն մէ­կուն մէջ ու մի առ մի սուր քն­նա­դա­տու­թեան են­թար­կել հրա­պա­րա­կի վրայ երեւ­ցող մե­զի ժա­մա­նա­կա­կից երէց կամ երի­տա­սարդ գրող­նե­րուն անխ­նամ ու ձա­խորդ բազ­մա­թի՜ւ հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը:

Եթէ մէ­կը փոր­ձէ այդ­պի­սի քա­ջա­գոր­ծու­թիւն մը ընել, զինք եօ­թը գիւղ հե­ռու կը վտա­րեն…:

Վե­րա­դառ­նանք «հարթ»ին:

«Հարթ» կը նշա­նա­կէ տա­փա­րակ, ողորկ, սա­հուն: Մա­կե­րես մը` ուր ծալ­քեր կամ ցցուն կէ­տեր չկան: Կ՛ըսենք ու կը գրենք. «Մեր գիւ­ղին ճամ­բանհարթ է», կամ` «Ծո­վուն մա­կե­րե­սը հարթ է հա­յելիի մը նման», կամ` «Մեր աչ­քին առ­ջեւ պարզ­ուե­ցաւ հարթ դաշ­տա­վայր մը»:

Ու­նինք այս ար­մա­տով շին­ուած կարգ մը բարդ բա­ռեր ալ, ինչ­պէս` «սա­րա­հարթ» (լեռ­նա­դաշտ) եւ «հար­թա­վայր» (տա­փա­րակ տեղ) բա­ռե­րը, որոնք կը գոր­ծած­ուին աշ­խար­հագ­րու­թեան մէջ: Կամ` «բե­մա­հար­թակ» (բե­մին տա­րած­քը):

Իսկ փո­խա­բե­րա­բար` «հար­թել» կը նշա­նա­կէ ար­գելք­նե­րը վե­րաց­նել: Օրի­նակ, կ՛ըսենք. «Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու եւ Քու­պա­յի մի­ջեւ տաս­նամ­եակ­նե­րէ ի վեր շա­րու­նա­կուող տա­րա­կար­ծու­թիւն­նե­րըհարթ­ուե­ցան»: Այ­սինքն` Ֆի­տէլ Քասթ­րո­յի օրե­րէն շա­րու­նա­կուող թշ­նա­մու­թիւնն ու ան­հաս­կա­ցո­ղու­թիւն­նե­րը վե­րա­ցան ու եր­կու եր­կիր­նե­րը բա­րե­կա­մա­ցան…:

* * *

«Հարթ»ն ու «հար­թել»ը բա­ցատ­րե­լէ ետք, հի­մա ալ անց­նինք «յար­դա­րել» բա­ռին:

Առա­ջին ակ­նար­կով, այս բա­յին մէջ աչ­քի կը զար­նէ «յարդ» ար­մա­տը: Բայց զգո՜յշ, ասի­կա խա­բու­սիկ է, եւ ատոր պի­տի անդ­րա­դառ­նամ աւե­լի վերջ:

Նախ եւ առաջ եկէ՛ք կեդ­րո­նա­նանք «յարդ» բա­ռին վրայ, առան­ձին:

«Յարդ» ըսե­լով կը հասկ­նանք ցո­րե­նի կամ գարիի հաս­կե­րուն աւել­ցուք կո­թե­րը (չոր­ցած ցօ­ղուն­նե­րը), որոնք կը հա­ւաք­ուին կամ կը կու­տակ­ուին մա­րագ­նե­րու մէջ (յար­դի շտե­մա­րան) ու ձմ­րան ամ­բողջ տե­ւո­ղու­թեան կը ծա­ռա­յեն իբ­րեւ անա­սուն­նե­րու կեր: Այդ մա­րագ­նե­րը կը կոչ­ուին նա­եւ «յար­դա­նոց»:

Եթէ քիչ մը հա­յոց պատ­մու­թիւն կար­դա­ցեր էք, ան­մի­ջա­պէս պի­տի յի­շէք մեր առաս­պե­լա­կան հե­րոս­նե­րէն Վա­հագ­նը, որ Ասո­րես­տա­նի իշ­խա­նին յար­դը գող­ցեր ու Հա­յաս­տան բե­րեր էր` երկն­քին մէջ թռ­չե­լով…: Ճամ­բան, յար­դե­րէն մա­սեր թափթ­փած էին օդին մէջ` գո­յաց­նե­լով սպի­տակ հետք մը, որ մին­չեւ հի­մա կ՛երե­ւի ու կը կոչ­ուի Յարդ­գո­ղի Ճա­նա­պարհ: Յարդ­գո­ղը Վա­հագնն է: Այս Յարդ­գո­ղի Ճա­նա­պար­հը կը կոչ­ուի նա­եւ Ծիր Կա­թին (The Milky Way):

Յարդն ու Յարդ­գո­ղը զիս միշտ ալ կ՛առաջ­նոր­դեն դէ­պի մեր գրա­կա­նու­թիւնը: Բնաւ չեմ կր­նար մոռ­նալ խորհր­դա­հայ սա­սուն­ցի գրող Խա­չիկ Դաշ­տեն­ցի (1910-1974) այն նշա­նա­ւոր այ­լա­բա­նա­կան բա­նաս­տեղ­ծու­թիւնը, որ կ՛ըսէ.«Յար­դը գնում է, ցո­րենն էմնում»…: Այ­սինքն` անար­ժէք գո­յու­թիւն­նե­րը ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին կը կորս­ուին, կ՛եր­թան, իսկ իս­կա­կան ար­ժէք­նե­րը` կը մնա՛ն: Նմա­նա­պէս, միշտ կը յի­շեմ լի­բա­նա­նա­հայ ար­ձա­կա­գիր Գէ­որգ Աճեմ­եա­նի ծա­ւա­լուն վէ­պը` «Յարդ­գո­ղի ժա­ռան­գորդ­նե­րը» (1983), որ կը շօ­շա­փէ հայ սփիւռ­քը յու­զող հար­ցեր:

Այժմ, վե­րա­դառ­նանք «յար­դա­րել» բա­յին:

«Յար­դա­րել» կը նշա­նա­կէ վա­յե­լուչ ձեւ տալ, զար­դա­րել, կա­նո­նա­ւո­րել, կար­գի բե­րել, շտ­կել: Կ՛ըսենք` «Բա­րե­կա­միս նոր տու­նը գե­ղեց­կօ­րէնյար­դար­ուած է», կամ` «Սեն­եա­կը մաք­րե­ցինք, ան­կո­ղի­նը յար­դա­րե­ցինք»:

Այս բա­ռին ար­մա­տը «արդ»ն է եւ ո՛չ թէ «յարդ»ը, իսկ առ­ջե­ւի «յ» տա­ռը պար­զա­պէս նախ­դիր է: «Արդ» կը նշա­նա­կէ ձեւ, կար­գա­ւո­րու­թիւն: Անդ­րա­դար­ձէ՛ք, որ այն­քան գոր­ծա­ծա­կան «ար­դուկ» կամ «ար­դու­կիչ» բա­ռերն ալ կու գան այս­տե­ղէն: «Ար­դու­կել»ը ի՞նչ է` եթէ ոչ ճմռթկ­ուած շա­պի­կը կամ տա­բա­տը կո­կել, ձե­ւա­ւո­րել, հար­թել…: Հե­տե­ւա­բար, այ­լեւս դիւ­րաւ կր­նանք հասկ­նալ իմաս­տը «ԱՐ­Դու­զԱՐԴ», «զԱՐ­Դա­րանք», «պատ­կե­րա­զԱՐԴ», «վար­սա­յԱՐ­Դար» (մա­զե­րը յար­դա­րող), «բե­մա­յԱՐ­Դար» (բե­մը յար­դա­րող), «նո­րա­յԱՐ­Դար» (վեր­ջերս նո­րոգ­ուած ու բա­րե­զարդ­ուած) եւ նմա­նօ­րի­նակ շատ մը բա­ռե­րու: Շատ պի­տի զար­մա­նաք, եթէ ըսեմ որ նոյ­նիսկ «ար­դար» բա­ռը կազմ­ուած է նոյն ար­մա­տէն: «ԱՐԴար»: Այ­սինքն` կարգն ու կա­նո­նը, շի­տա­կը սի­րող մարդ:

Առանց աւելի­ով յար­դա­րե­լու իմ այս լեզ­ուա­կան ակ­նար­կը, պի­տի ու­զէի զայն եզ­րա­փա­կել գե­ղե­ցիկ բա­ռով մը,- «հաշ­ուե­յար­դար»:

«Հաշ­ուե­յար­դար» կը նշա­նա­կէ հա­շիւ­նե­րը կար­գա­ւո­րել, հա­շիւ­նե­րը մաք­րել (Liquidation): Կ՛ըսենք ու կը կար­դանք.«Մեծ ու փոքր բո­լոր վա­ճա­ռա­կա­նա­կան հաս­տա­տու­թիւն­նե­րը ամէն ամ­սա­վեր­ջին կամ ամէնտա­րե­փա­կին կը կա­տա­րեն իրենց հաշ­ուե­յար­դա­րը»: Կամ` «Հա­րիւ­րա­ւոր սուր­ի­ա­հա­յեր հաշ­ուե­յար­դա­րի են­թար­կե­ցին իրենցգոր­ծա­տե­ղի­նե­րը ու մեկ­նե­ցան Քա­նա­տա»…:

Իսկ Վա­հան Թէ­քէ­եան, հայ բա­նաս­տեղ­ծու­թեան իշ­խա­նը, կար­ծէք մեր բա­ռա­պա­շա­րին մէջ ան­մա­հա­ցու­ցեր է սա «հաշ­ուե­յար­դար» բա­ռը` այդ վեր­նագ­րով բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն մը երկ­նե­լով: Ան­կաս­կած, ատի­կա մէկն է իր լա­ւա­գոյն բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րէն.

Հաշ­ուե­յար­դար, ի՞նչ մնաց, կեան­քէն ին­ծի ի՞նչ մնաց,

Ինչ որ տուի ու­րի­շին, տա­րօ­րի­նա՜կ, այն միայն:

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS